پیرامون واژه «پفیوز»

این کلمۀ عامیانه امروز به صورت توهین آمیز در معنای «بی‌عرضه» و «نالایق» و «کسی که کاری از دست او ساخته نیست» به کار می‌‌رود. در فرهنگ ها آن را ضبط نکرده اند، ولی لااقل سابقه‌ای چهارصدساله دارد. ملافوقی یزدی (متوفی در حدود 1050 هجری) در مثنوی شيرين و فرهاد خود سه بار این کلمه را با معنایی ظاهراً متفاوت به کار برده است:
گه ورزش ز …ون جستی گرش …وز / فتادی غلغل اندر چرخ پفْیوز
(فوق الدین احمد یزدي 1342 ، ص 23)
که دیدي پهلوان پفْیوز فرهاد / چگونه داد مهمان دوستی داد
(همان، ص 25)
ولی صد حیف کان بی درد / پفْیوز که بادا بر بروت او دوصد …وز
(همان، ص 26)

 

در عالم آرای صفوی (تألیف 1086 هجری) نیز این کلمه به کار رفته است:
هرگاه من این کوده به حرامِ بلاو[= پلاو]خورِ سبیل تاوِ [= تاب] پف‌یوز را سیاست نکنم پس کار پادشاهی کی از پیش می رود؟(ص 409)

 

محسن تأثیر تبریزي ( 1060 – 1129 هجری) نیز در بیت زیر آن را به کار برده است:
به غزالی‌‌ست مرا کار که با شوخی او / عاشق شیردل و دشمن پفْیوز یکی‌ست
(تأثیر تبریزي 1373 ، ص 374)

 

به نظر می‌رسد که این کلمه مرکّب از دو جزء «پف» و «یوز» باشد. «یوز» همان حیوان درنده‌ای است که اهلی می‌شود. قدما از آن براي تعقیب شکار و گرفتن آن استفاده می‌کرده‌اند. «پف» نیز اسم صوت و نشان دهنده صدایی است که از دهان یوز بیرون می‌آید. «پفیوز» کلمۀ مرکّبی است که جزء دوم آن مضاف الیهِ جزء اول است و معنی تحت اللفظی آن یعنی یوزي که (فقط) پف می‌کند و قدرت حمله و تعقیب و به دست آوردن شکار را ندارد. بی شک این حالت مخصوصاً یوزهای پیر و ازکارافتاده است. املای «پف‌یوز» در عالم آرای صفوی تا حدي مؤید اشتقاق پیشنهادی ما است.
منابع:
تأثیر تبریزی، محسن (1373)، ديوان محسن تأثير، به تصحیح امین پاشا اجلالی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
فوق الدین احمد یزدی (1342)، هزليات فوقی، به کوشش مرتضی مدرس گیلانی، عطایی، تهران.
عالم آرای صفوی (1350)، به تصحیح یدالله شکری، بنیاد فرهنگ ایران، تهران.
(برگرفته از ویژه‌‌نامه نامه فرهنگستان(فرهنگ نویسی) مرداد 1393 شماره 8)
Advertisements
این نوشته در ادبیات ارسال شده و با , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

3 پاسخ برای پیرامون واژه «پفیوز»

  1. Anonym :گفت

    خیلی جالب بود. برای اوسا چسک هم ریشه یابی سراغ دارید؟

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s