وجه تسميه اردبیل

نام اردبیل در ماخذ گوناگون به صورت‌های اَردویل(انصاری،187؛ حدود العالم،158؛ اصطخری، 159؛ لوبرن،I/172؛ شوارتس،1026)، اَردُبیل(ابوالفدا،398؛ سمعانی، 1/107؛ شوارتس،همانجا)، اَردُنیل(لاکهارت،54 به نقل از جنکینسون) و بیشتر اَردَبیل(ابن‌خردادبه، 119-120؛ قزوینی،291؛ ابن‌رسته، 7/106؛ اصطخری،108؛ مقدسی،377؛ یاقوت، 1/197؛ بلاذری،455،456؛ ابن‌فقیه، 209،210؛ نیز نکـ: بار تولد،215؛ لاکهارت،51؛ مُرتن،31) آمده است.اردبیل در منابع ارمنی به صورت آرتاوت و سپس آرتاول (مارکوارات،108) آمده است.مینورسکی معتقد است اَرته‌ویت به مرور به اردبیل تغییر شکل یافته است (ص 65).
اگر چه «دائره المعارف اسلام» می‌نویسد: اشتقاق و معنای اردبیل به درستی معلوم نیست،اما مینورسکی معتقد است این نام ترکیبی است از اَرِته یا اَرته به معنای مقدس و قانون مقدس و ویت (پارسی میانه) که صورت اوستایی ان وئتی است و به معنای بید یا تنه بید به کار می‌رود.به این ترتیب او معنای اردبیل را تنه بید یا بید قانون مقدس دانسته است(ص 67-68).همو در جای دیگر بِل یا بیل [یا ویل] را پسوندن بسیاری از مکان‌ها از جمله انزبیل و خرزویل دانسته است (ص 63-64 نیز نکـ: کسروی،کاروند،292).
لاکهارت در مورد بنای شهر و علت نام گذاری ان از قول مردمان محلی،افسانه‌ای را نقل می‌کند که بنابرآن در محل کنونی شهر در گذشته دریاچه‌ای بوده است؛به فرمان سلیمان نبی دو دیو به نامهای ارد و بیل آبهای این دریاچه را با حفر دو معبر در شمال‌شرقی شهر کنونی خارج ساختند و شهر را در محل دریاچه خشک شده برپا داشتند و به همین سبب نیز نام این شهر به نام این دو دیو اَردُبیل خوانده شد(همانجا).حمیری نام اردبیل را ماخوذ از اردبیل بن ارمین می‌داند(ص 26) که یاقوت آن را از قول سمعانی به صورت اردبیل بن ارمینی ابن لنطی بن یونان ذکر کرده است(1/198؛ نیز نکـ: برهان قاطع، 1/99؛ شیروانی، 34).
ظاهراً نام اردبیل ترکیبی است از دو جزء (کسروی،همان، 278) اَرد به معنای درستی،راستی و پاکی (لغت نامه …. ، ذیل ارد ؛ نیز نکـ: ه د، اردستان) و بیل یا ویل(پسوند مکانی) به معنای جایگاه (کسروی ، همان ، 300-307).این ترکیب را به صورت‌های اَرتاویل (دیباج،147؛ صفری، 1/23) و اَرتاویلا به معنای شهر مقدس (فرهنگ جغرافیایی آبادی‌ها … ف8/22) نیز نوشته‌اند.نام قدیم اردبیل را باذان فیروز (یاقوت،همانجا)،بادان پیروز (فردوسی، 6/ 48)، اباذان فیروز(لاکهارت،همانجا)، بادفیروز(دینوری،87)، فیروزگرد(برهان قاطع،همانجا) و آذربهمن (حکیم،50؛ اعتمادالسلطنه، 1/43) نیز نوشته‌اند. الئاریوس ظاهراً به خطا نام قدیم اردبیل را ساتراپنه می‌داند(ص 119).
کتاب‌نامه:
ابن‌خردادبه،عبیدالله،المسالک الممالک، لیدن،1889 م.
ابن‌رسته،احمد،الاعلاق النفیسه،لیدن،1891 م.
ابن‌‌فقیه،احمد، مختصر البلدان، لیدن، 1302 ق.
ابوالفدا،تقویم البلدان،پاریس،1840 م.
اصطخری،ابراهیم،المسالک و الممالک،دمشق،1381 ق/ 1961م؛همو،مسالک و ممالک(ترجمه فارسی)تهران، 1347 ش.
اعتمادالسلطنه،محمد حسن،مراه البلدان،به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث،تهران،1367 ش.
الئاریوس،ادام ،سفرنامه،ترجمه احمد بهپور،تهران، 1363ش.
انصاری دمشقی،محمد،نخبه الدهر،به کوشش مرن،لایپریگ، 1923م؛
برهان قاطع،محمد حسین بن خلف تبریزی،به کوشش محمد معین،تهران،1362 ش.
بلاذری،احمد،فتوح البلدان،به کوشش عبدالله انیس الطباع،بیروت،1407ق/ 1987 م.
حکیم،محمدتقی،گنج دانش،به کوشش محمد علی صوتی و جمشید کیانفر،تهران،1366 ش.
حدود العالم،به کوشش منوچهر ستوده،تهران،1340 ش.
حمیری،محمد،الروض المعطار فی خبر الاقطار،به کوشش احسان عباس،بیروت،1980 م.
دیباج،اسماعیل،بناهای تاریخی باقی مانده در اردبیل،بررسی‌های تاریخی،تهران،1347 ش، س3، شمـاره1
دینوری،احمد،اخبار الطوال،ترجمه کیکاووس جهانداری،تهران،1349 ش .
سمعانی،عبدالکریم،الانساب،حیدراباد،1382 ق/ 1962 م.
شیروانی،زین الدین،حدائق السیاحه،تهران، 1348 ش/ 1389 ق.
صفری،بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ،تهران، 1350- 1353 ش.
فردوسی،شاهنامه به کوشش ژول مل،تهران،1353 ش.
فرهنگ جغرافیایی ابادیهای کشور،سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح،تهران،1371 ش.
قزوینی،زکریا، آثار البلاد و اخبار العباد،بیروت،1404 ق/ 1984 م.
کسروی،احمد،کاروند،به کوشش یحیی ذکاء،تهران،1352 ش.
مقدسی،محمد،احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،لیدن،1906 م.
یاقوت،بلدان؛
Le burn,voyages par la moscovie en perse,amsterdam,1718
Lockhart, Persian Cities,london,1960
Marquart,Eranshahr,berlin,1901
Minorsky,Trranscaucasica,ja,1981
Morton,The ardabil shrine in the reign of shah tahmasp i,london.1974
Schwarz, iran im mittelalter,hildesheim,1969
منبع:
دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی،زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی،جلد هفتم، صص 471 و 472
Advertisements
این نوشته در تاریخ ارسال شده و با , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s