كتاب‌هاى آموزنده در آيين كشوردارى‏ در زمان ساسانیان

نياز به ضوابطى در زمينه كشوردارى و سياست دولت مسبب پيدايش يك نوع ادبى خاص مورد علاقه گرديد كه در كتاب‌هاى آموزنده‌اى مورد گفت‏وگو قرار مى‌گرفت و شامل آگاهى‌هايى راجع به دولت و سنن آن، تاريخ، سياست و سازمان بود و غالبا موضوع‌هاى گوناگون در آن به‏هم مى‌آميخت. بسيارى از كتاب‌هايى كه ما، امروز، متأسفانه، جز عناوين آنها كه در فهارس و دايرة المعارف‌هاى تازى آمده چيزى در دست نداريم، از اين دسته است.
ابن مقفع، آيين نامك را به تازى برگرداند. كتاب ديگرى را نيز به نام تاج‌نامك ترجمه كرد كه حاوى رساله‌هايى راجع به اسناد سلطنتى، آيين‌نامه‌ها، مقررات و فرمان‏ها است. مترجم، در گزينش چنين كتاب‌هايى محتملا، احساسات ميهن‌پرستى و غرور ملى را با نيازمندى‌هاى ولى‌نعمت تازى خود تلفيق مى‌كرد؛ زيرا، اينان براى فرمان‌فرمايى بر ايران آشنايى با روش كار و رسوم رژيم‌هاى بومى گذشته آن را ضرورى مى‌شمردند تا آنچه را مناسب باشد از آن برگيرند. گاه‌نامك فهرستى از صاحب‌منصبان عالى‌رتبه دولتى بود و در حدود ششصد منصب در آن ذكر شده بود.
يك نوشته كوچك جالب با مندرجات سياسى، دينى و اخلاقى كه، گذشته از آن، شامل جزئيات تاريخى و فرهنگى پرارزشى هم هست نامه آتوربان تنسربه گشنسپ، پادشاه طبرستان است. بنابر روايت كهن، تنسر يك معلم قانون در زمان اردشير اول بود كه به تجديد و احياى كيش زرتشتى اهتمام داشت. رساله‌اى كه به او نسبت داده مى‌شود فقط به‌صورت فارسى درى، كه از ترجمه تازى ابن مقفع به عمل آمده، به دست افتاده است. چارچوب آن عبارت از اندرزهايى است كه حكيم به فرمان‌روا مى‌دهد، زيرا، گشنسپ بر سر دوراهى تصميم است كه آيا به فرمان‌فرماى نوين ايران تمكين كند يا نه.
كريستنسن با قاطعيت ثابت مى‌كند كه اين نامه بعد از 556، يعنى در دوران خسرو اول، نگارش يافته؛ زيرا، پاره‌ای از مقرراتى كه مؤلف ذكر كرده در زمان اردشير هنوز وجود نداشته است. حدود كشور، بدان‌گونه كه در نامه آمده است، بيش‏تر حاكى از گسترش قلمرو آن پس از برافتادن هياطله است و نبودن نام يمن در شمار كشورهاى تابع ايران دال بر آن است كه اين نامه پيش از سال 570 نوشته شده. مكتوب پاره‌اى نكات مربوط به تكاليف دينى و سياسى، روش رفتار با مرتدان، مقررات مربوط به توارث تاج ‏و تخت، مناسبات بين شاه شاهان و شاهكان طراز اول و جز آنها را تشريح مى‌كند.
نوشته ديگرى به نام اردشير نگارش يافته كه به صورت وصیت‌نامه بوده است. روشن نيست كه كتاب از دست رفته پيشينكان نامك (كتاب نياكان يا كتاب درباره نياكان) را در رديف كدام دسته از كتاب‌ها بايد قرار داد. آيا كتابى سياسى و، درعين‏حال، متضمن مطالبى براى تقويت روح ايمان بوده و يا نگارنده به ذكر روى‌دادهاى تاريخى پرداخته آن را با امثال و حكايات آكنده است. كتاب سياست‏نامه نظام الملك، وزير سلجوقى، (مربوط به سده يازدهم) قسمتى از كتاب پيشينيكان را نقل مى‌كند كه چگونه پادشاهان ايران، هنگامى كه به مظالم مى‌نشستند، بر مسندى بلند قرار مى‌گرفتند تا همه متظلمان را زير نظر داشته باشند؛ از آن‏رو كه غالبا اتفاق مى‌افتاد كه، هنگامى كه آنان در تالارى از كاخ مى‌نشستند كه از ديگر تالارها به وسيله ديوار و پرده جدا بوده، درباريان فرومايه و فاسد، در تالار پيشين، راه ملتمسان را بسته به آنان اجازه رفتن به حضور شاه را نمى‌دادند.
كتاب خسرو كواتان اوريتاكى‏ (خسر پسر قباد و يك ريدك) متضمن داستانى از محافل دربارى است: جوانكى كه در علوم، دين، موسيقى، بازى‌ها، سواركارى و ادبيات آموزش كافى ديده از شاه شاهان تقاضا مى‌كند كه از او آزمايشى به عمل آورند. آزمايش را بسيار عالى مى‌گذراند و، پس از يك ماجراى دل‌انگيز كه طى آن دو شير را به نخجير مى‌گيرد، حكم‌ران استان مى‌شود. چنان‌كه آشكار است، در ادبيات فارسى ميانه، با دلبستگى خاصى نمونه‌هاى از شهسواران تمام ‏عيار توصيف مى‌شوند كه، تا بازپسين دم، به فرمان‏رواى خود وفادار مى‏مانند (مانند زرير و پسرش بستور) و، درعين‌حال در تعليمات شهسوارى و هنرهاى دربارى كارآزموده مى‌شوند و، چون اردشير، به واسطه صراحت لهجه و همت بلند بر همگنان پيشى مى‌گيرند و، مانند ريدك خسرو، قابل ‏اعتمادند.
منبع:
ريپكا،یان:1381، تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه‏،ترجمه عيسى شهابى‏،تهران،انتشارات علمی و فرهنگی
Advertisements
این نوشته در تاریخ ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

1 پاسخ برای كتاب‌هاى آموزنده در آيين كشوردارى‏ در زمان ساسانیان

  1. ناشناس :گفت

    You can find researches and books (e.g. AHDE ARDESHIR by Mohamd Ali Emamshoushtari) about this period of Iranian history under following link: http://emamshooshtari.wordpress.com/

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s