آثار ادبی تاریخی در زمان ساسانیان

بی‌گمان بهترين اثر ادبى غيردينى، داستان تاريخى كارنامه اردشير بابكان است. اين اثر حوالى سال ششصد ميلادى نگارش يافته و از بنيان‌گذار قهرمان خاندان سلطنتى تجليل می‌كند. لازم به تذكر است كه در اين كتاب، موضوع‌های تاريخى با بسيارى از افسانه‌های ملى درآميخته و حتى قصه نبرد با اژدها نيز در آن ذكر شده است؛ اژدهايى كه به دست شاهك دلير به همان نحوى كشته شد كه در گذشته دانيال پيامبر اژدهاى بابل را كشت.
اردشير پسر شبانى به نام ساسان بود و شجره نسب خود را به دارا شاه، بازپسين شهريار ايرانى و پسر دارا می‌رساند و در خدمت شاه‌زاده پاپك، يكى از فرمان‏روايان محلى دوران اشكانى در فارس، روزگار می‌گذرانيد. روزى پاپك بر اثر خوابى كه ديده بود، توجهش به چوپانش جلب شد و پس از آن‏كه به اصل و نسب وى آگاهى يافت، دخترش را به زنى بدو داد و پسر آن‏ دو را به فرزندى پذيرفت. به اردشير همه فنون سواركارى و هنرهاى جنگى در جوانى آموخته شد. آن‏گاه اردوان، بازپسين پادشاه اشكانى، كه به او حسد می‌ورزيد او را در دربار خويش نگه داشت. شاه و خانواده‌اش رفتار ناشايستى با او می‌كردند و پستش می‌داشتند. روزى هنگام شكار گورخر، اردشير با پسر متفرعن اردوان نزاعش افتاد؛ زيرا اين به دروغ‌زنى، حيوانى را از آن خود می‌دانست كه اردشير هنرمندانه با يك تير كشته بود. پدر حق را به پسر خود داد و اردشير را براى تنبيه به خدمت در ستورگاه گماشت و از شركت در شكار بازش داشت. ولى يك كنيز فرزانه كه در كتاب ديگرى نامش را ارتدخت آورده‌اند، مهر جوانك را به دل گرفته بود و پيش‌گويى ستاره‌شناس شاه را بر او فاش كرد كه آن‌كس كه در اين روزها دربار شاهى را ترك گويد كشور ايران را به زير فرمان خويش خواهد آورد. دخترك سپس نفايس بسيارى از گنجينه شاهى برداشته همراه با اردشير به فارس گريخت و اردوان بيهوده از پى آنان تاخت. اردشير سپاهى فراهم آورده بر حكمرانان همسايه چيره شد. اردوان را در يك نبرد نهايى كشت و امپراتورى نوينى كه شاهنشاهى ساسانيان باشد بنياد نهاد. اين مضمون بدين صورت خيلى كهنه است. افسانه يونانى گرگور لوزاوريچ قديس، حوارى ارمنى‏ها، كه به قلم آگاتانگلوس نگارش يافته، حاوى نكات اصلى اين داستان راجع به نخستين پيشرفت‌هاى كار اردشير است.
البته در روزگاران بعد شاخ و برگ‌هاى بيش‏ترى به داستان اردشير افزوده شد. طبرى مى‌نويسد اردشير پسر پاپك است كه پدرش اتوربان آتشكده‌ای در استخر و مادرش، همسر او، رامبهيشت بوده‌اند.آگاتياس تاريخ‏نويس بيزانسى، حكايت می‌كند كه پاپك كفش‌دوزى بود كه آينده را از ستارگان پیش‌بینی مى‏كرد. وى دريافت كه سرباز ساده‌ای به نام ساسان، كه بر حسب اتفاق به خانه‌اش آمده بود، پدر فرمان‏رواى آينده ايران است و از اين‏رو، زنش را با او هم‏بستر ساخت و اردشير از او بزاد. اين روايت محتملا از محافل ايرانيان مسيحى برخاسته. در بخش دوم داستان زادن و جوانى شاهپور پسر اردشير، و اهرمزد، نوه وى، كه پس از يكديگر فرمان‏روايى يافتند، بيان می‌شود. زبان داستان ساده و سبك آن شورانگيز است.
در دوران ساسانيان، ادبيات تاريخى بسيار مطلوب بود. روی‌دادهاى تاريخى كه به خاندان سلطنتى و سرنوشت آن ارتباط داشت، همراه با ملحقات رمانتيك و افسانه‌ای، ضمن داستان‌هایی كه پايانى اندوهناك داشت بيان مى‏شد؛ چنان‏كه سرنوشت غم‏انگيز اين سلسله پيشاپيش معلوم بود؛ مانند مزدك‌نامك و وهرام چوبين نامك. اثر اخير داستان غاصب معروف سده ششم را بيان می‌كند كه نخست سپاه ايران را از يك پيروزى به پيروزى ديگر رهبرى كرد و بعد كه اهرمزد چهارم به وى توهين كرد، علم طغيان برافراشت و چند گاهى بر تاج و تخت ايران دست يافت تا آن‏كه خسرو پرويز به يارى بيزانسی‌ها بر او چيره گشت. وى به سوى تركان گريخت و نزد آنان كشته شد. متن‌های اصلى اين دو كتاب براى ما به‏جاى نمانده؛ ولى اين متن‌ها به تازى برگردانده شده و ما به وسيله وقايع‌نگاری‌های تازى و حماسه‌های فردوسى بر مضمون آنها آگاهى يافته‌ایم.
منبع:
ريپكا،یان:1381، تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه‏،ترجمه عيسى شهابى‏،تهران،انتشارات علمی و فرهنگی
Advertisements
این نوشته در ادبیات ارسال شده و با , , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s