زبان و ادبیات سغدی

زبان سغدی نیز مانند بلخی و خوارزمی،به شاخه شمالی زبان‌های ایرانی میانه شرق تعلق دارد.این زبان در دره رودخانه زرافشان و مناطق اطراف آن رواج داشت.در نتیجه فعالیت‌های گسترده بازرگانان سغدی،به‌تدریج بر اهمیت این زبان افزوده شد تا بدانجا که از سده ششم تا دهم میلادی زبان میانجی در سراسر مسیر شرقی جاده ابریشم بود.از حدود سده دهم میلادی در پی گسترش زبان فارسی دری در سرزمین‌های شرقی ایران از یک سو و نفوذ زبان‌های عربی و ترکی از سوی دیگر،زبان سغدی اهمیت پیشین خود را از داد.این زبان تا قرن سیزدهم میلادی در روستاهای و سمرقند بخارا و حتی شاید تا قرن شانزدهم میلادی در روستاهای اطراف بخارا زنده بوده است.اکنون تنها بازمانده یکی از گویش‌های سغدی،زبانی به نام یغنابی است که در تاجیکستان در ناحیه کوهستانی دره علیای رود زرافشان بدان تکلم می‌شود.
بررسی متون موجود سغدی این واقعیت را نمودار می‌سازد که تنوع فرهنگی این آثار در خط آن نیز بازتاب یافته و بنا بر ضرورت مکان و زمان و موضوع کتابت،از گونه‌های خطی متنوعی استفاده شده است.به جز یک قطعه که به خط براهمی نوشته شده است،متون سغدی شناخته به سه خط سغدی،مانوی و سریانی نوشته شده‌اند.بیست و دو حرف آرامی با همان ترتیب اصلی در الفبای سغدی ابقا شده‌اند.سه گروه اصلی از این خط،هر کدام،از یکی از گونه‌های الفبای-سامی اکثریت نظام‌های نوشتاری زبان‌های ایرانی پیش از اسلام-سرچشمه گرفته‌اند:
1- خط سغدی که گونه سمرقند نیز نامیده می‌شود و به طور کلی خط آثار دینی و غیردینی به‌ویژه متن‌های سغدی بودایی است.این خط دارای هزوارش و املای تاریخی است.
2- خط مانوی یا پالمیری که برای نوشتن متن‌های مانوی به زبان سغدی و دیگر زبان‌های ایرانی به کار رفته است.
3- خط سریانی که خط متن‌های سغدیِ مسیحی است و از خط سریانی سترنجیلی اقتباس شده است.

S1

(نمونه الفبای سغدی)
حجم متون بازمانده سغدی و تنوع آنها بیش از دیگر زبان‌های ایرانی میانه شرقی است.آثار باقیمانده این زبان را در واحه ترفان در ترکستان چین به خصوص در بولایق،یارخوتو،مورتوق،سنگیم و تویوق،در کتاب‌خانه یکی از غارهای هزاربودا در تون‌هوانگ چین،در خرابه‌های دژی در کوه مغ در نزدیکی پنجیکنت در تاجیکستان،در شهر کهن افراسیاب در نزدیکی سمرقند ازبکستان،در شمال پاکستان،در مغولستان و حتی در یکی از برج‌های دیده‌بانی دیوار چین یافته‌اند.اکنون اصلی‌ترین مجموعه دست‌نوشته‌های سغدی در گنجینه‌های برلین،پاریس،لندن و لنینگراد نگهداری می‌شود.
در یکی از دست‌نوشته‌های سغدیِ یافت شده در غارهای هزاربودا،قطعه‌ای به زبان سغدی باستان شناسایی شده که تنها قطعه شناخته شده در نوع خود است و شکل باستانی زبان سغدی را در دوره هخامنشی می‌نماید.این قطعه ترجمه دعای معروف زردشتی اشم وهو است.
آثار بازیافته زبان سغدی را می‌توان به دو گروه دینی و غیردینی تقسیم کرد.
آثار غیردینی
سکه‌ها:قدیمی‌ترین این سکه‌ها به سده دوم میلادی و جدیدترین آنها به دوران حکومت غورک(711-738 میلادی)،فرمانروای سمرقند تعلق دارد.
نامه‌های باستانی:این مجموعه که قدیم‌ی‌ترین آثار به زبان سفدی است،از نظر زبان‌شناختی و دربرداشتن اشاره‌هایی به حوادث تاریخی و چگونگی نامه‌نویسی حایز اهمیت است.این اسناد مشتمل بر پنج‌نامه کامل و چهارنامه ناقص که در یکی از برج‌های دیده‌بانی دیوار قدیمی چین در غرب تون-هوانگ بدست آمده و احتمالاً متعلق به سده چهارم میلادی است.مضمون نامه‌ها اوضاع ناآرام سیاسی جاده ابریشم را پس از ویرانی پایتخت چین نشان می‌دهد.
کتیبه‌ها:از آثار غیردینی می‌توان از کتیبه‌های زیر نام برد: سنگ‌نوشته‌های سغدی مکشوف درسندعلیا در شمال پاکستان مشتمل بر بیش از 590 سنگ‌نوشته متعلق به سده چهارم میلادی؛سنگ‌نوشته بوگوت مکشوف در مفولستان مشتمل بر 29 سطر متعلق به سده ششم میلادی؛کتیبه‌های افراسیاب مکشوف در ازبکستان مشتمل بر 10 کتیبه دیواری متعلق به اواخر سده هفتم و اوایل سده هشتم؛کتیبه‌های پنجکنت مکشوف در تاجیکستان بر کتیبه‌های کوچکی بر ظرف‌های سفالین و سنگی،چوب و استخوان متعلق به اواخر سده هفتم و اوایل سده هشتم؛کتیبه لدک مکشوف در تبت مشتمل بر 9 سطر متعلق به سده نهم میلادی؛کتیبه قره‌بلگسون مکشوف در مغولستان مشتمل بر 3 زبان سغدی،چینی و ایغوری متعلق به تاریخ میان 808 تا 821 میلادی.سنگ‌نوشته‌های قرقیزستان مکشوف در قرقیزستان مشتمل بر چندین کتیبه یادبودی متعلق به سده‌های نهم تا یازدهم میلادی.
آثار کوه مغ:این آثار مشتمل بر 74 فقره سند،متعلق به بایگانی آخرین فرمانروای سغد،دیواشتیج(706-722 میلادی) است.این اسناد به خط پیوسته سمرقندی روی چرم،کاغذ و پوست نوشته شده و در ویرانه‌های دژی در کوه مغ در شمال تاجیکستان بدست امده است.اسناد کوه مغ حاوی نامه‌های اداری،اسناد مالی،یادداشت‌ها،دستورهای اداری و یک قباله ازدواج است و به جهت آگاهی از وضعیت اجتماعی،اقتصادی و حقوقی آن دوران و نیز به سبب دربرداشتن اسامی خاص،القاب و اعلام جفرافیایی ارزش و اهمیت ویژه‌ای دارد.
آثار دینی
مین‌های دینی سغدی به احتمال بسیار به دورانی مابین سده‌های هشتم و یازدهم میلادی تعلق دارند.از نظر تنوع و حجم،مهم‌ترین بخش ادبیات زبان‌های ایرانی میانه شرقی به شرح زیر است:
آثار بودایی:ادبیات سغدی بودایی که شاید پرحجم‌ترین آثار ادبی زبان سغدی باشد،نوعی ادبیات ترجمه‌ای و محشون از اصطلاحات فلسفی و احکام بوداست.بیشتر این آثار ترجمه‌هایی از زبان چینی‌اند؛گرچه امکان دارد تعداد اندکی مستقیماً از اصل هندی و حداقل یک متن از زبان کوچی ترجمه شده باشند.به طور کلی متن‌های سغدی بودایی در اصل دارای سبک سنتیِ آموزشی سوتره‌های هندی‌اند که در ظاهر شخص بودا آن را بر اساس مکتب میایانه که در آسیای مرکزی طرفداران بسیاری داشت نگاشته است.دو کتاب وسنتره جاتکه و سوتره چم و پاد افراه کردار از مهم‌ترین آثار سغدی بودایی به شمار می‌آیند.متن سغدی وسنتره جاتکه طولانی‌ترین متن شناخته به زبان سغدی است و دارای سبک ادبی پیشرفته‌تری نسبت به دیگر متن‌هاست و احتمالاً بیشتر تالیفی بومی به زبان سغدی و یا بازنویسی داستانی بودایی است تا آنکه ترجمه باشد.در مجموعه متن‌های کتابخانه ملی پاریس افزون بر متون خاص بودایی،چندین متن غیردینی مانند طلسم باران و بخشی از داستان رستم نیز دیده می‌شود.

???????????????????????????????

(نمونه ای از متن های سغدی بودایی)
آثار مانوی:مجموعه اصلی ادبیات سغدی مانوی را متن‌های مجموعه تورفان تشکیل می‌دهند که در برلین نگهداری می‌شوند.هیچ متن کاملی از این گنجینه ادبی که قطعاً زمانی بسیار غنی بوده باقی نمانده است.متن‌های سغدی مانوی دربرگیرنده ترجمه سغدی سرودها و متن‌های مربوط به کتاب‌های دینی مانوی از اصل فارسی میانه و پارتی و یا آثاری است که اصلاً سغدی نوشته شده‌اند.مهم‌ترین آثار سغدی مانوی مشتمل است بر توبه‌نامه‌ها،داستان‌ها و تمثیل‌ها،سرودهای کوچک و یزرگ،تاریخ کلیسای مانوی یا دین،واژه‌نامه و فهرست واژه‌ها و نام ملت،جدول‌های گاه‌شماری که هیچ‌کدام به صورت کامل باقی نمانده‌اند.

S3

(یک تمثیل مانوی)
آثار مسیحی:ادبیات سغدی مسیحی گونه‌ای ادبیات ترجمه‌ای است که حکایت از فعالیت‌های مسیحی نستوری در آسیای مرکزی دارد.این مبلغان در زمان پادشاهی یزدگرد دوم ساسانی از ایران به آسیای مرکزی کوچ کرده و به ترجمه آثار دینی خود از زبان سریانی به زبان سغدی پرداخته‌اند.متن‌های سغدی مسیحی شامل ترجمه بخش‌هایی از کتاب مقدس،زندگی و اعمال قدیسان،مقاتل یا اعمال شهدای مسیحی،آرای بزرگان کلیسا،کلمات قصار،عبارات‌پند‌آموز،مواعظ،تفسیر مزامیر،داستان و غیره است.
منابع:
رضائی باغ‌بیدی،حسن:1388،تاریخ زبانهای ایرانی،تهران،انتشارات مرکز دائرة‌المعارف اسلامی
زرشناس،زهره:1382،زبان و ادبیات ایران باستان،تهران،انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی
Advertisements
این نوشته در ادبیات ارسال شده و با , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s