دروازه ملل در تخت‌جمشید (به فارسی باستان دَووْرَثیمْ ویسَهْ دَهْیوُمْ)

در مشرق جلوخان پلكان ورودی،به فاصله 22 متری از لبه صفه،كاخ كوچكی است كه «دروازه همه ملل» نام دارد زیرا كه نمایندگان همه اقوام تابع كشور ایران بدان وارد می‌شده و سپس به سوی كاخ‌های بار می‌رفته‌اند.این بنا مشتمل است بر تالاری با دیوارهای خشتی ستبر،سه درگاه عظیم و چهار ستون رفیع كه سقف نگه می‌داشته اند.این ساختمان متعلق است به زمان خشایارشا و اگر هم داریوش بزرگ پی‌ریزی اش كرده بود،خشایارشا آن را برآورده و تمام كرده است.
تالار، 5/612 متر مربع وسعت دارد (هر ضلع، 75/24 متر) و بامش 18 متر بلند تر از سطح جلوخان پلكان ورودی بوده و به عبارت دیگر،تیغه كنگره‌هایش نزدیك 33 متر از سطح دشت (در كنار دیوار صفه) بالاتر بوده است.ستون‌هایش كمی بیشتر از 5/16 متر ارتفاع داشته‌اند و دو تای آنها تا سال 1965 م بر سر پا بوده و یكی دیگر را هم با خرده ریزه‌ها و شكسته‌های دو ستون دیگر بر پا كرده ‌اند.این ستون تازه بر پا شده كامل‌ترین ستون تخت‌جمشید كنونی است.

DSC05098

(دروازه ملل،نمای عمومی از غرب)
ستون‌های این تالار از چند قسمت درست شده است؛زیر ستونی به صورت زنگوله،با شیارهای عمودی كه اصطلاحاً قاشقی خوانده می‌شود و بر فراز آن یك سنگ چرخ مانند كه بدان شالی ستون می‌گویند،سپس قلمه ستون است كه به صورت استوانه‌ای شیاردار و رفیع بر فراز شالی نهاده شده (تعداد شیارهای استوانه 48 عدد است).آنگاه گل ستون می‌آید كه خود از چند قسمت درست شده و به نقش برگ‌ها و غنچه‌های دوازده پر و گل نیلوفر آبی و برگ های طوماری و پیچكی نخل آراسته است و قسمت چهارم،سر ستون است كه به شكل گاو زانو زده دو سر پشت به پشت داده است كه با گل و برگ تزیین شده است.بر فراز سر ستون، یعنی میان سر و گردن گاوهای پشت به پشت داده،سر یك شاه تیر قرار می‌گرفته است. این شاه تیرها به نوبه خود تیرهای كوچك‌تری را حمل می‌كرده اند و سقف بر روی آنها نگه داشته می‌شده است.
درگاه‌های غربی و شرقی هر كدام 10 متر ارتفاع و 82/3 متر پهنا دارند اما درگاه جنوبی ارتفاع بیشتری داشته و بر خلاف آنها،ساده و بی‌نقش بوده است.در دو جانب درگاه غربی،‌دو گاو نر بسیار عظیم جرزهای درگاه را بر پشت خود نگه داشته‌اند.روی اینها به جهت غرب یعنی دشت است و بازدید كننده تازه وارد شده را می‌نگرند و پاهای جلویی شان بر سكوهایی كه 5/1 متر از كف درگاه ارتفاع دارد،نهاده شده است.

DSC05100

(گاو نگهبان بر جرز درگاه کاخ دروازه ملل)
این نوع «گاوان دروازه‌بان» در هنر آشوری سابقه داشته و در اینجا از همان سنت استفاده كرده اند اما ایرانی تنها به اقتباس بسنده نكرده و ابداعاتی هم در آن وارد كرده است.مثلاً  بر خلاف نمونه‌های آشوری،كه پنج پا دارند،این دو ابوالهول- به طور طبیعی- چهار پا بیشتر ندارند و دو پای عقبشان حالت حركت را نشان می‌دهد.هر یك از گاوان ریشی بلند و مستطیل شكل دارد كه با گل دوازده پر و غنچه ای از نیلوفر آبی آراسته شده و بر روی سینه،پهلوها،كپل،شانه و مازه هر یك رشته‌های بسیار مجعد مو،به صورت پولك‌های برجسته منودار است و حلقه‌ای از گلهای دوازده به گردن هر كدام آویخته است.در بالای سر اینها،بر جبهه درونی هر یك از جرزهای این درگاه و به صورت قرینه،سنگ نوشته‌ای است كه به سه زبان و سه خط میخی از خشایارشا،که بر لوحه‌های چهار گوش نقر گردیده است.متن وسطی به فارسی باستان است و آن كه به سوی دشت می‌باشد،عیلامی و آن كه رو به سوی تالار دارد به بابلی یا اکدی است.مضمون هر سه جفت کتیبه یکسان است،یعنی در حقیقت دوازده نسخه از یک کتیبه نگاشته شده که ترجمه آن چنین است:
خدای بزرگ اهورمزدا است،که این زمین را آفرید،که آن آسمان را آفرید،که مردم را آفرید،که خوشبختی مردمان را آفرید،که خشیارشا را شاه کرد،یکی را شاه بسیاری،یکی را سرور بسیاری.من (هستم) خشیارشا شاه بزرگ،شاه شاهان،شاه کشورهایی که مردم گوناگون دارند، شاه این جهان فراخ و دور،پسر داریوش شاه، (از تخمه) هخامنشی.گوید خشیارشا شاه: این بارگاه همه ملل ( دَووْرَثیمْ ویسَهْ دَهْیوُمْ) را من به توفیق اهورمزدا ساختم. بسا ساختمان‌های خوب دیگر در این پارسه (= تخت‌جمشید) کرده آمد، که من برآوردم، و پدرم برپا کرد. هر آن بنایی که زیبا می‌نماید، همه را به تأیید اهورمزدا ما ساختیم.گوید خشیارشا شاه: اهورمزدا مرا بپایاد! و کشورم را و هر چه بر دست من ساخته آمد،و هر چه بر دست پدرم برپا گشته،این‌ها را نیز اهورمزدا بپایاد!

DSC05102

(کتیبه خشایارشا بر بالای جرز شمال غربی تالار)
بر این جرزها و حتی بر تنه این گاوان گروهی از بازدید كنندگان نامی و گمنام اسم و رسم خود و تاریخ دیدارشان از تخت‌جمشید را كنده‌اند كه از میان اینها مشهور تر از همه كارستن نیبور (سال 1765 م)،كاپیتان جان ملكم (سال 1800 و دیگر بار در 1810م)،سر هارفورد جونز بریجز(سال 1809م)، جیمز موریه (1810م)،كنت دوگوبینو، استانلی (1870م) و شارل تكسیه اند.

DSC05101

(نمونه ای از یادبودهای نقر شده بر دروازه ملل)
از درگاه غربی كه بگذریم وارد اتاق بزرگ چهار ستونی می‌شویم. دور تا دور اتاق،سكویی (به پهنای 52 سانتی متر و ارتفاع 52 سانتی متر) از سنگ سیاهرنگ نیك تراشیده،تعبیه كرده اند كه محل نشستن میهمانان و نجبایی است كه به این «اتاق انتظار» می‌آمده اند.در وسط سكو شمالی،یك برجستگی میز مانند و پله داردیده می‌شود كه احتمالاً سكو و یا تختی برای یكی از حاجبان سلطنتی بوده است كه می‌توانسته با ایستادن بر آن،از درون درگاه شرقی كاخ و درگاه شمال‌غربی تالار آپادانا،به درون تالار بنگرد و چشم به حاجب كنار تخت سلطنتی داشته باشد تا به محض اشاره او،گروهی را به حضور بفرستد.نمای درونی دیوارهای اتاق با كاشی های رنگین-سبز،آبی،نارنجی و جز آن- پوشیده شده بوده كه گل‌های دوازده پر و ردیف‌هایی از نخل و تزئینات دیگر را نشان می‌داده اند.از اینها نمونه‌هایی به دست آمده كه در انبار موزه تخت‌جمشید نگهداری می‌شود.
درگاه جنوبی این تالار،به سمت حیاط بزرگی كه در شمال آپادانا واقع است،باز می‌شود و 12/5 متر پهنا دارد و به كلی از سنگ ساخته شده بوده كه اكنون تنها كف و قسمت‌های پایینی دو طرفش به جای مانده است.در آن دو لنگه بوده و رو به سمت داخل باز می‌شده و هنوز جای پاشنه‌هایش در گوشه‌های شمالی درگاه- رو به داخل تالار- باقی است كه به شكل یك پاله گرد و آراسته به گلبرگ است.جنس در،از چوب بوده اما روی آن را به احتمال بسیار قوی با ورقه هایی از فلزهای گرانبها پوشانیده و با نقوش حیوانات آراسته بوده‌اند.این درهای بزرگ،بیشتر اوقات بسته بوده و از در كوچكی كه از پایین آنها تعبیه كرده بودند،استفاده می‌كرده‌اند؛درست همانطور كه درهای بزرگ خانه های امروزی را مجهز به در كوچكی می‌كنند كه برای رفت و آمد متواتر افراد مورد استفاده قرار گیرد.

DSC05103

(سکوی حاجبان که در میان دیوار شمالی تالار کاخ دروازه همه ملل واقع است)
درگاه شرقی همان وضع و اندازه درگاه غربی را دارد به جز اینكه به جای «گاوان دروازه‌بان» ابوالهل‌هایی با سر انسان،تنه گاو و بال عقاب جرزهای درگاه را بر پشت نگه داشته‌اند.بر این سرها تاج بلندی به شكل استوانه دیده می‌شود كه در بالا و پایین،دو نوار مزین به گل‌های دوازده پر دارند و از نوار پایینی سه جفت شاخ به طور موازی روییده و شكل عدد 8 را درست كرده‌اند.بال‌ها به صورت داس و با پرها شاه پرهای شكوهمند و موازی نمودار گشته‌اند و پاها استوار بر روی سكوها نهاده شده‌اند.روی این ابوالهول‌ها به سمت كوهستان یعنی به طرف مشرق است و در پیش رویشان خیابانی پهن،به طول 92 و عرض 70/9 متر گسترده شده كه در دو طرف،دیوارهای خشتی قطور داشته و به دروازه نیمه تمام می‌رسیده و از آنجا به حیاط شمالی كاخ صد ستون منتهی می‌شده است.در دو سوی این خیابان كه خیابان سپاهان نامگذاری شده است تاقچه‌هایی مضرس چند لبه‌ای به فواصل 7 متر از یكدیگر تعبیه كرده بوده‌اند كه احتمالاً محل ایستادن سربازان و افسران به هنگام تشریفات بوده است.كارشناسان تعمیرات تخت‌جمشید،سر در درگاه شرقی را كه 8 متر طول دارد و تاج روی آن را كه سنگ بزرگ‌تری است و منقش به برگ های نخل می‌باشد پیدا و تعمیر كرده سپس بر جای اصلی نصب كرده‌اند.

DSC05104

(درگاه شرقی دروازه ملل)
از چهار ستون این تالار،دو تا به كلی افتاده و خرد شده و تكه‌های شكسته آنها نیز زیر آوار و یا در داخل دیوارها مانده بود.در سال 1344 ش گروه تعمیراتی تخت‌جمشید به سرپرستی ژوزپه تیلیا و همسر دانشمندش آن‌بریت تیلیا،از بازمانده‌های این دو ستون،یك ستون كامل بر پا كردند و شكل تالار را كامل‌تر ساختند.گروه تعمیراتی،بسیاری از قسمتهای دیگر،مانند سكوی گرد دیوارها،درگاه ها و سردرها را تعمیر كرده و بدین‌گونه خصایص و نمای اصلی بنای «دروازه همه ملل» را بهتر نمایان ساخته‌اند.
همچنان كه گفته شد،«دروازه همه ملل» وضعیت یك اتاق انتظار را داشته است.درگاه غربی راه ورود به درون تالار بوده است و دو درگاه دیگر،راه خروج از آن.احتمال می‌رود كه درگاه شرقی، راه خروج بزرگان پارسی و ایرانی به سوی كاخ صدستون و درگاه جنوبی ویژه نجبای اقوام گوناگون تابع ایران هخامنشی بوده است كه از آنجا به سمت آپادانا می‌رفته‌اند.
منبع:
شاپور شهبازی،علیرضا:1384،راهنمای مستند تخت‌جمشید،تهران،انتشارات سفیران
Advertisements
این نوشته در تاریخ ارسال شده و با , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s