زبان و ادبیات بلخی

زبان بلخی،زبان رایج در سرزمین‌ باستانی بلخ،در شمال افغانستان کنونی بود.این زبان را «یونانی-بلخی» ،«کوشانی» ،«کوشانی-بلخی» و «تخاری واقعی» نیز نامیده‌اند.از آنجا که در فاصله سده‌های چهارم و هشتم میلادی سرزمین میان سغد و بامیان،یعنی باکتریای قدیم،تخارستان نامیده می‌شد و پایتختش بلخ بود،در برخی از منابع قدیم،زبان بلخی را «تخاری» نامیده‌اند.در واقع باکتریا را از آن جهت تخارستان نامیده بودند که در حدود اواسط سده دوم پیش از میلاد به تصرف گروهی از تخاریان بیابان‌گرد درآمده بود.
کهن‌ترین آثار بازمانده بلخی،سکه‌ها،مهرها و کتیبه‌های از دوران حکومت کوشانیان(سده‌های یکم تا سوم میلادی) است.زبان بلخی باید به عنوان زبان شاهان کوشانی باید در امپراتوری بزرگ آنان در افغانستان،شمال هند و بخشی از آسیای مرکزی متداول بوده باشد.زبان بلخی حتی پس از فروپاشی پادشاهی کوشانی دست‌کم تا شش قرن کاربرد داشت و شاهد آن کتیبه‌های قرن نهم میلادی از دره توچی پاکستان و قطعاتی از دست‌نویس‌های بودایی و مانوی است که در واحه ترفان در غرب چین یافته‌اند.
بلخی تنها زبان ایرانی است که به خطی برگرفته از یونانی نوشته شده است،زیرا بعد از فتح بلخ بدست اسکندر مقدونیو مرگ اسکندر به سال 323 ق‌م،بلخ حدود دویست سال تحت سیطره حاکمان یونانی بود.خط بلخی را خط یونانی-بلخی نیز می‌نامند.این خط دارای 25 حرف الفبا و از چپ به راست نوشته می‌شود و دارای دو گونه اصلی متمایز است: صورت راست گوشه یا کتیبه‌ای و صورت تحریری پیوسته که احتمالاً  از صورت کتیبه‌ای مشتق شده است.
آثار باقیمانده از این زبان که به اواسط سده‌های یکم تا نهم میلادی تعلق دارد عبارت است از:
سکه‌ها:
سکه‌های شاهان کوشانی،دربردارنده اسامی القاب شاهانی نظیر کنیشکه در روی شکه و نقش ایزدان بنام ایرانی و غیر ایرانی در پشت آن به خط تحریری یونانی-بلخی.بر نخستین سکه‌های کوشانی زبان و خط یونانی به کار می‌رفته و بر سکه‌های بعدی،نوشته‌ها بیشتر به زبان بلخی است تا یونانی.
مهرها:
مشتمل بر چهل مهر نوشته‌دار منقوش به اسامی و القاب به خط تحریری یونانی-بلخی.
کتیبه‌ها:
کتیبه سه زبانه دشت‌ناوور(در جنوب غزنی) متعلق به سده نخست میلادی.
کتیبه ناتمام سرخ‌کتل به همان تاریخ؛سنگ‌نوشته 25 سطری سرخ‌کتل در مدخل دژ-معبد بغلان،در سرخ‌کتل(چهل کیلومتری جنوب غربی شهر بغلان امروزی)،متعلق به شده دوم میلادی.این سنگ‌نوشته که خوشبختانه آسیب ندیده است و به خوبی حفظ شده،شامل 180 واژه است.شایسته است آن را به نام نوکونزوک،بانی آن بخوانیم.این سنگ‌نوشته اشاره به چاهی دارد که نوکونزوک سازنده آن است تا مانع تخلیه معبد کنیشکه در بغلان شود.
سنگ‌نوشته رباطک،متعلق به کنیشکه بزرگ،مکشوف در استان بغلان افغانستان.
چند سنگ‌نوشته کوتاه پله‌مید،پرتیل و ایرتم و دلبرجین.
دیوار نوشته‌های بسیاری به خط تحریری متعلق به دوران کوشانی-ساسانی که از غار(صومعه‌ای بودایی در قره‌تپه)به دست آمده و بر آن اسامی عده‌ای از بازدیدکنندگان غار ثبت شده است.
سنگ‌نوشته‌های مکشوف در پاکستان متعلق به سده نهم میلادی.
تکه‌های گلدان نوشته‌دار از مکان‌های مختلف.
دست‌نوشته‌ها:
هشت طومار دست‌نوشته به خط تحریری یونانی-بلخی مکشوف در ترکستان چین که یکی از آنها متعلق به سده چهارم میلادی است و بقیه به سده‌های هفتم تا نهم میلادی تعلق دارند و چند دست‌نوشته از آن میان دارای مضمون بودایی است.
دست‌نوشته‌هایی بر پوست درخت غان،مکشوف در کمپیر تپه بیش از یکصدنامه و سند که در سده‌های چهارم تا هشتم میلادی در شمال هندوکش نوشته شده‌اند و دست‌نوشته‌ای به زبان بلخی و خط مانوی در پشت و روی یک برگ،مکشوف در ترکستان چین که احتمالاً در تاریخی میان سده‌های هفتتام تا نهم میلادی نوشته شده و ارزش زبان‌شناختی آن هم‌سنگ متن سنگ‌نوسته سرخ‌کتل است.‌
ارزش ادبی نوشته‌های بلخی:
بررسی ادبیات بلخی،به تازگی دوره نوجوانی خود را پشت سر گذاشته است.مضمون متن‌های بلخی به خط یونانی به استثنای یکی دو سنگ‌نوشته و متن،چندان روشن نیست.اندک شمار بودن متن‌ها،ناقص یا ناخوانا بودن آثار موجود و دشواری قرائت و ترجمه آنها ادبیات زبان بلخی را به صورت حوزه‌ای گسترده برای پژوهش و تحقیق درمی‌آورد که در حال حاضر تنها بر اهمیت زبان‌شناختی آن می‌توان تکیه کرد.دو کتیبه نوکونزوک و رباطک به جهت طرح مسائل مهم زبانی،تاریخی و تقویمی در میان آثار بلخی اهمیت ویژه‌ای دارد.وجود دست‌نوشته‌ای بلخی با مضمون بودایی و آن دست‌نوشته منحصر به فرد مانوی این تصور را پدید می‌آورد که روزگاری ادبیات دینی کاملی،اعم از مانوی و بودایی،به زبان بلخی در آسیای مرکزی رواج داشته است که تنها بخش کوچکی از آن به دست ما رسیده است.
منبع:
رضائی باغ‌بیدی،حسن:1388،تاریخ زبانهای ایرانی،تهران،انتشارات مرکز دائرة‌المعارف اسلامی
زرشناس،زهره:1382،زبان و ادبیات ایران باستان،تهران،انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی
Advertisements
این نوشته در ادبیات ارسال شده و با , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s