زبان و ادبیات خوارزمی

زبان خوارزمی،از گروهِ شرقی زبان‌های ایرانی میانه (شاخه شمالی) زبان قدیم خوارزم بوده است.این زبان تا اواخر سده چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بوده و در سده‌های اسلامی مغلوب زبان ازبکی شده است.آثار بدست آمده از زبان خوارزمی به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند:
آثار خوارزمی میانه(خوارزمی قدیم)
همه آثار خوارزمی میانه به خطی نوشته شده است که مانند خط اقوام همسایه خوارزم،یعنی سغدیان و پارتیان،از اصل آرامی – خط رایج در سرار سرزمین‌های شاهنشاهی ایران – گرفته شده و در آن هزوارش به کار رفته است و آن را خط آرامی – خوارزمی می‌نامند.آثار بر جای مانده به این خط به سده‌های سوم یا دوم قبل از میلاد تا سده نخست قمری (700 م ) تعلق دارد.این آثار مشتمل بر:
الف)نوشته‌هایی بر دو گلدان گلی‌ مکشوف در قلعه کریلگن،متعلق به سده سوم یا دوم قبل از میلاد.
ب)نوشته‌های روی بسیاری سکه‌های فرمان‌روایان خوارزم(سده سوم یا دوم قبل از میلاد).
پ)نوشته‌هایی بر چوب و چرم مکشوف از توپراق قلعه و دژ یکه‌پرسن،متعلق به سده دوم یا سوم میلادی.
ت)نوشته‌هایی روی گلدان‌های سیمین مکشوف در منطقه آرال متعلق به سده ششم تا هشتم میلادی.
ث)حدود یک‌صد کتیبه بر دیوار استودان‌های (= ظرف‌های مخصوص قراردادن استخوان مرده) از ناحیه توت قلعه و سفالینه‌ای از ناحیه خومبوز (هومبوز) تپه.
آثار خوارزمی متاخر
با ظهور اسلام سنت نوشتاری کهن زبان خوارزمی منسوخ شد و همه آثار خوارزمی متاخر به خطی نوشته شده‌اند که از الفبای عربی – فارسی گرفته شده و معمولاً عربی – خوارزمی نامیده می‌شود.این آثار که از دوران اسلامی است عبارت‌اند از:
الف)جمله‌هایی به زبان خوارزمی که در برخی از دست‌نویس های دو کتاب فقهی عربی به نام‌های یتیمة‌الدهر،تالیف محمد بن محمود ترجمانی ملکی خوارزمی (درگذشت 645 ق)؛ و قنیة‌المنیة تالیف نجم‌الدین ابورجا مختار بن محمود الزاهدی غزمینی (درگذشت 658 ق) آمده است.
ب)رساله کوچکی با عنوان رسالة الالفاظ الخوارزمیه التی فی قنیة المبسوط تالیف کمال الدین عمادی جرجانی (سده هشتم قمری) مشتمل بر شرح واژه‌های قنیة‌المنیه.
پ)قاموس عربی مشهور زحخشری به نام مقدمه‌الارب که در نسخه‌ای از آن معادل واژه‌ها و جمله‌های فارسی به زبان خوارزمی آمده و در دو نسخه دیگر آن معادل خوارزمی واژه‌های عربی نقل شده است.
ت)واژه‌های خوارزمی مشتمل بر اسامی اشخاص،نام مکان‌های جغرافیایی و اصطلاحات تقویمی و نجومی که در آثار الباقیه ابوریحان بیرونی فهرست شده و واژه‌های دارویی و اسامی گیاهان،جانوران،و کانی‌هایی که در الصیدنه‌فی‌الطلب از همین مولف آمده است.
ارزش ادبی نوشته‌های خوارزمی
آثار و مدارک خوارزمی میانه طی حفاری‌هایی که از دهه 1930 در سرزمین‌های شوروی سابق آغاز شده،به تعداد بسیار بدست آمده است و اغلب به صورت مطلوبی منتشر نشده و هنوز نیازمند بررسی و پژوهش است.عنوان و محتوای آثار خوارزمی متاخر حکایت از آن دارد که هیچ‌کدام از آنها از نظر ادبی اعتبار چندانی ندارند،اهمیت آنها ار نظر زبن‌شناسی مسلم است.
جمله‌های خوارزمی مقدمه‌الادب نسبتاً ساده و روان است.مترجم،دقیقاً اصل عربی متن را مدنظر داشته و عبارت‌های او تکراری،یکنواخت،با ساختار واحد و کسل‌کننده است.اما اطلاعات کم‌نظیری درباره زبان خوارزمی در دسترس خواننده می‌گذارد.در قیاس با جمله‌ها و عبارت‌های کوتاه قنیة‌المنیة اندکی پیچیده‌تر و اغلب پر از الفاظ و مفاهیم دوپهلو و مبهم است و فقط در صورت آشنایی کامل با زبان خوارزمی می‌توان معنای آنها را دریافت.
اگر بررسی زبان خوارزمی و نحوه بیان آن در زندگی روزمره مورد نظر باشد باید به مطالعه قنیة‌المنیة پرداخت.در عوض،بررسی مقدمة‌الادب برای دست‌یابی به گنجینه واژگان این زبان سودمند است.مدارک بازمانده از زبان خوارزمی را،با توجه به خصوصیات مذکور،مشکل بتوان ادبیات نامید.
منبع:
رضائی باغ‌بیدی،حسن:1388،تاریخ زبانهای ایرانی،تهران،انتشارات مرکز دائرة‌المعارف اسلامی
زرشناس،زهره:1382،زبان و ادبیات ایران باستان،تهران،انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی
Advertisements
این نوشته در ادبیات ارسال شده و با , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s