منظومه درخت آسوری

درخت آسوری منظومه مفاخره‎آمیزی است میان بز و نخل كه به زبان پارتی یا پهلوی اشكانی سروده شده ولی اكنون به خط پهلوی كتابی در دست است. احتمالاً ایرانیان این نوع ادبی را كه دارای خصوصیات ادبیات شفاهی است، در ادوار قدیم از بین‎النهرین اقتباس كرده‎اند. نمونه‎هایی از آن در متون سومری ـ اكدی دیده می‎شود. درخت آسوری با توصیف كوتاهی از یك درخت، بی ‎آن‎كه صراحتاً از آن نام برده شود، به شكل معما یا چیستان، از زبان شاعر آغاز می‎شود (بند 1) و با این توصیف شنونده یا خواننده پی می‎برد كه منظور نخل است. آنگاه نخل خود فوائد خویش را برای بز برمی‎شمارد (بند 1 تا 20)، مانند فوائدی كه میوه آن در بر دارد یا ابزارهایی كه از چوب و برگ و الیاف آن ساخته می‎شود. در بخش بعدی (بند 21 تا 53) بز با او به معارضه برمی‎خیزد و او را تحقیر و استهزا می‎كند و فوائد خود را مانند خوراك‎هایی كه از شیر او درست می‎كنند یا كاربُردی كه شیر او در مراسم دینی زرتشتی دارد و نیز ابزارهایی كه از اندام‎های او مانند پوست و پشم و روده و غیره می‎سازند، برمی‎شمارد. سرانجام به زعم شاعر (بند 54)، بز پیروز می‎شود، در پایان (بند 54) به كسی كه این متن را برخواند یا نوشته باشد یا به ملكیت خویش درآورده باشد، دعا و به دشمنانش نفرین شده است. به نظر بعضی، این مفاخره نشان دهنده معاوضه میان دو جامعه دینی مختلف است، یعنی بز نماینده دین زرتشتی و نخل نماینده دین كفرآمیز آشوری و بابلی است كه در آن، آیین پرستشِ درخت نقش مهمی برعهده داشته است. اما بعضی دیگر، این معارضه را جلوه‎ای از تضاد میان زندگی دامداری، كه بز نماد آن است، با زندگی متكی بر كشاورزی، كه نخل نماد آن است، دانسته‎اند.
همان‎گونه كه ذكر شد، زبان این متن پارتی است و بارتولومه نخستین كسی بود كه به این نكته پی برد. نظر او را واژه‎ها و ساخت‎های دستوری خاص پارتی تأیید می‎كند. اما در هنگام انتقال شفاهی به دست كسانی كه زبانشان فارسی میانه بوده است، متن پارتی با كلمات این زبان درآمیخته یا از ساختمان این زبان تأثیر پذیرفته است.
متن در نسخه‎های خطی به صورت نثر نوشته شده است، با این همه بنونیست نخستین كسی بود كه به خصوصیت شعری آن پی برد و با تحقیق در بخش‎هایی از متن به این نتیجه رسید كه اساس وزن آن هجایی است. بعضی از ابیات دارای 11 هجا و بعضی دارای 6 هجا هستند. این نظر بنونیست در مورد هجایی بودن وزن شعر مورد انتقاد هنینگ قرار گرفت كه بر آن بود كه وزن شعر این متن، مانند دیگر شعرهای پارتی و فارسی میانه، تكیه‎ای یا ضربی است. این منظومه احتمالاً دارای همان اصول و قواعد وزن شعر پارتی مانند كمیت هجاها و برگشت منظم ضرب وزن است. اما به سبب دستكاری‎هایی كه در اطی انتقال سنت شفاهی و در طی كتابت متن به خط پهلوی و نسخه‎برداری‎های گوناگون در آن شده است و نیز به علت در برداشتن لغات ناشناخته، تنظیم شعری همه متن فعلاً میسر نیست. زبان شعری متن ساده و بی‎پیرایه است و صور خیالی كه در آن به كار رفته، ابتدایی است مانند تشبیه برگ نخل از نظر شكل به برگ‎های نی و تشبیه آن از جهت شیرینی به انگور (بند 1)، تشبیه نرمی و سفیدی اندام دوشیزه به سینه و گردن بز (بند 43)، مقایسه بوی تن نوعی بز به نوعی گل به نام «گیتی» (بند 43)، یا تشبیه نخل از نظر بی‎حركتی به میخ جولاهگان (بند 53). مثل معروف مروارید پیش خوك افكندن و چنگ زدن پیش شتر مست (بند 51) از امثال قدیمی ایرانی است. اصطلاح كوی مردگان (بند 49) احتمالاً مجازی است برای گورستان.
درخت آسوری همچنین شعری است در بردارنده فهرست‎هایی از كلمات مرتبط با هم كه هدف آن تقویت حافظه و تعلیم است و از این جهت، آن را از زمره ادبیات اندرزی نیز می‎توان شمرد. این فهرست‎ها عبارت‎اند از پوشیدنی‎ها، خوردنی‎ها، سازها، عطرها، زین‎افزارها و آنچه در جنگ به كار می‎رود، لوازم و وسایل زندگی، لغات مربوط به نویسندگی و اصطلاحات دینی.

Derakht-e Asurig (1) Derakht-e Asurig (2) Derakht-e Asurig (3) Derakht-e Asurig (4) Derakht-e Asurig (5)

منبع:
تفضلی،احمد: 1383،تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام،تهران،انتشارات سخن
عریان،سعید:1367،درخت آسوری،مجله چیستا،شماره 53 و 54(دانلود متن کامل با آوانویسی پهلوی)
Advertisements
این نوشته در نوشته های پهلوی ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s