وضعیت زن در جامعه ساسانی

در جامعه ساسانی جایگاه زنان به موقعیت طبقاتی آنان بستگی داشت.زنان طبقه بالا نظیر ملکه و مادر شاه در فعالیت‌ها و تصمیم گیری های خود آزادتر بودند. مُهرهای برجا مانده از آنها اهمیت ایشان را نشان می دهد چنان که در نقش‌برجسته‌ها نیر حضور ایشان در بزم های شاهانه به چشم می‌خورد.این زنان در شکار،باده‌گساری و بزم‌ها در کنار مردان شرکت می‌کردند،جامه‌های فاخر می‌پوشیدند،و دو زن در سده هفتم توانستند به مقام پادشاهی برسند.گرچه بنا به همه گزارش‌ها ملکه پوران و ملکه آذرمیدخت یگانه بازماندگان مشروع خاندان ساسانی در سده هفتم بودند،اما پذیرش پادشاهی آنها و این که منابع ساسانی از آنان به نیکی یاد می‌کنند نشان می‌دهد که روحانیون معابد نیز آنها را پذیرفته بودند.ملکه‌های دیگر عبارت‌اند از «اردشیر-ناهید» که خواهر و همسر بهرام دوم بود،و نیز «شاپوردخت» همسر دیگر او که یگانه ملکه دیگری است که تصویرش در کنار بهرام دوم روی سکه‌ها دیده می‌شود.
زنان عادی جزو اموال مرد محسوب می شدند و بهای معینی (پانصد اِستر) داشتند.بسیاری از احکام دینی علیه زنان مربوط به زنان عادی و غیر اشرافی است.گویی روحانیون هنگام توصیف جزئیات مربوط به هر یک از جنبه‌های زندگی زنان و آداب و آیین‌ها و حقوق مربوط به آنان دچارزحمت زیادی بوده‌اند.بنابراین بحث مشروحی درباره جایگاه زنان در جامعه ساسانی نمی‌توان کرد،مگر بررسی موضوع‌های گوناگونی که شاید تا حدی در اینجا مسئله را روشن سازد.زنان به منزله مخلوقاتی نگریسته می‌شدند که می‌توانستند نظیر همتای خود در اسطوره زرتشتی که دیوزنی به نام «جه»= jēh) روسپی) است،جامعه را ویران کنند. بندهش اشاره جالبی دارد مبنی بر این که اورمزد ناتوان بود از این که مخلوق دیگری غیر از زن برای فرزندآوری بیافریند،و اگر می توانست جز این کند،همان می کرد. این نشان می دهد که در ذهن روحانیون یا مردان،زنان در قلمرو «اهورایی» قرار ندارند.
در متون پهلوی زرتشتی آمده است که زنان باید ساده و پوشیده لباس بپوشند.بنابراین پوشاندن سر و پاها در مورد زنان بسیار اهمیت داشت.احتمالاً آرایش و استفاده از کلاه‌گیس برای زنان عادی ممنوع بود،چون در جایی از ارداویرافنامه گفته می‌شود «زنانی که (چهره خود را) رنگ می‌کنند و از گیسوی دیگران برای آراستن خود استفاده می‌کنند و باعث می شوند مردان گمراه شوند،به دوزخ می‌روند.» قوانینی که زنان را هنگام قاعدگی از فعالیت‌های روزانه نظیر آشپزی،رُفت و روب و تماس با آتش ممنوع می‌کنند بسیار مشروح و فراوان هستند. زنانی که در دوره قاعدگی به آمیزش جنسی بپردازند سزاوار مرگ هستند.مردان باید در طول دوره قاعدگی زنان از آمیزش جنسی با آنان بپرهیزند زیرا در این دوره زنان از هر موجود دیگری آلوده تر و خطرناک ترند.اگر نوشته کتاب وی‌دیوداد را باور کنیم،می بایست زنان را در این دوره در محوطه محصوری نگه دارند که دیده نشوند تا دوره قاعدگیشان به پایان برسد.در مورد این که در این دوره چه نوع ظروفی باید در اختیار زنان قرار گیرد و این که آنان پس از سپری شدن این دوره چگونه خود را پاک کنند بحث‌های مفصل و مشروحی وجود دارد.همچنین بنا به نوشته این متون دوره باروری زن نیز مشخص شده و گفته می‌شود که زنان ده روز پس از پایان قاعدگی می‌توانند حامله شوند.این احکام قانونی و اسطوره ای عمدتاً از بیم آلودگی، که ظاهراً منشأ آن دیده شدن خون بوده،سرچشمه گرفته‌اند.سقط جنین نیز گناه تلقی می‌شده و زنی که به این کار اقدام می کرده سزاوار مرگ بوده است.
قانوناً زنان را برابر با کودکان و بردگان می دانسته اند و میزان مهریه زنان حدود دو هزار درهم،یعنی برابر با قیمت یک برده بوده است.اعتقاد داشتند که دختر با رسیدن به نُه سالگی و پسر با رسیدن به پانزده سالگی می‌تواند ازدواج کند.این سن برای ازدواج دختران و پسران کمال مطلوب تلقی می‌شد و در پایان جهان انسان‌ها در همین سن در بهشت اقامت می‌کردند.از زنان انتظار می‌رفت سه بار در روز در پیشگاه شوهران خود زانو بزنند و از ایشان بپرسند چه آرزویی دارند و او چگونه می‌تواند شوهر را شاد کند.
بنا به آیین زرتشت شکل‌های متعددی برای زناشویی وجود داشت.همسر اصلی مرد که از حقوق کامل یک زن برخوردار بود pādixšāy نامیده می‌شد و حقوق بسیار بیش‌تری از سایر زنان داشت.اگر شوهر توانایی فرزندآوری نداشت می‌توانست زن خود را به عنوان «چکر زن» به همسری موقت نزدیک‌ترین اقوامش درآورد تا پسری بزاید.این نوع ازدواج معمولاً با یک خویشاوند نزدیک انجام می‌گرفت و امری خانوادگی تلقی می‌شد.اگر مردی بدون داشتن پسر می‌مرد،بر دختر واجب می‌شد که «استور» شود یعنی با عضو دیگری از خانواده ازدواج کند و وراثی به دنیا آورد تا بدین ترتیب استمرار خانوادگی حفظ شود.اگر زنی پس از ترک همسر خود به منظور فرزندآوری برای مردی دیگر آزار یا زیان می‌دید می‌توانست نزد شوهر سابق و اصلی خود بازگردد.اصطلاح یا واژه تعیین شده برای دختر یا خواهری که برای انجام «وظیفه وراث‌زایی» به چنین ازدواجی تن می‌داد، «آیوکین» بود.با این حال زن از حق تقاضای طلاق برخوردار بود و گواهی طلاق برای او صادر می‌شد.هم زن و هم هم شوهر هر دو از حق طلاق برخوردار بودند.
اگر زنی نازا بود،یا مرتکب زنا می‌شد،یا به جادوگری می‌پرداخت،یا از انجام کامل وظایف خود غافل می‌ماند یا از تسلیم خود به شوهر خودداری می‌ورزید،یا نمی‌توانست دوره حصر زمان قاعدگی را تشخیص دهد،مرد می‌توانست او را طلاق دهد، و طلاق چکرزن بسیار آسان‌تر بود.اگر تازه به سن بلوغ رسیده و شوهر خود را ترک می‌کرد سزاوار مرگ بود.اگر می‌خواست با کسی ازدواج کند که سرپرست خانواده یعنی پدرش موافق نبود،فرزندی ناصالح دانسته می‌شد.فکر این که دختری به سادگی خانه را ترک گوید تا ازدواج کند نیز ناپذیرفتنی بود.

راه‌هایی برای حمایت از زن نیز وجود داشت.مثلاً اگر مردی به طور غیرقانوی و برخلاف احکام شرع همسرش را طلاق می‌داد،می‌بایست به او خسارت بپردازد؛ حتی اگر همه اموال خود را وقف صدقات و خیرات کرده بود،قانون او را ملزم می‌کرد که بخشی از ثروت خود را به زن بازگرداند.از کتاب مادیگانِ هزار دادستان چنین برمی‌آید که اگر زنی تصمیم به طلاق می‌گرفت، می‌توانست اموال یا جهیزیه‌ای را که با خود به خانه شوهر آورده بود پس بگیرد،اما عایدات آن ها در اختیار شوهر باقی می‌ماند.در این جا می‌بینیم که زنان از سن و منزلت معینی می‌توانستند تقاضای طلاق کنند و به تحقق آن نیز امیدوار باشند.اما مردان بلندپایه‌تر می‌توانستند دو همسر داشته باشند.بنابراین رئیس یا بزرگ خانواده از قدرت کامل برخوردار بود و حتی می‌توانست در صورت ناتوانی از تأمین معاش خانواده یا به علت مرگ یا مشکلات زندگی زن و فرزندان خود را بفروشد.اگر زن شوهرداری مورد تجاوز جنسی قرار می‌گرفت یا ربوده می‌شد،می‌بایست به ترتیب 300 و 500 استر به او می‌شود و اگر پیش از سن بلوغ مورد تجاوز قرار می‌گرفت،1200 درهم دریافت می‌کرد.آمیزش جنسی بدون زناشویی دزدی تلقی می‌شد.

چنان که از متون پهلوی برمی آید در دوره ساسانی تمایلات جنسی مسئله مهمی محسوب می‌شد.اگر به گفته کتاب بندهش درباره نظر مردان نسبت به زنان باور کنیم که زنان از تبار دیوهای شرور هستند،در آن صورت اعمال آن ها خطرناک است و بایستی زیر نظر قرار داشته باشند.زنان را عامل مؤثری در انحراف مرد از وظایف و تکالیف دینی او به خصوص از لحاظ امیال جنسی می‌دانستند.این بدان معنا نبود که دین به فرزندآوری و تولیدمثل را ممنوع می‌کرد، برعکس توصیه می‌شد که مردان حتماً به تولید مثل بپردازند.در واقع اگر مردی با زنی نازا به آمیزش می پرداخت گناه تلقی می شد چون منی خود را تلف کرده بود.بنا به متن پهلوی زاداسپرم،زهدان زنان به منزله ظرفی دانسته می‌شد که نطفه مرد در آن قرار می‌گرفت و از آنجا نوزاد به دنیا می‌آمد.بنابراین تلف کردن منی را گناهی مذهبی تلقی می‌کردند که مشکلات گوناگونی از جمله از دست دادن نیرو و هوش به بار می‌آورد.حکم ازدواج در سن پایین(پسر در پانزده سالگی و دختر در نُه سالگی) فرایند تولیدمثل را تضمین می کرد. براساس متون پهلوی بهترین زن «کسی بود که در اندیشه خود شوهرش را دوست داشته باشد»، «کسی که در بستر کلمات نیک به همسرش بگوید اما سخن شرم آور و زشت بر زبان نراند». زیبایی زن بایستی بدین‌سان می‌بود: «بالای(قامت) او میانه،و سینه او پهن،و سر و سرین و گردن او خوش‌ترکیب،و پاهایش(ساق‌هایش) کوتاه،و میانش(کمرش) باریک،و کف پاها گشاده(کمانی) ،و انگشتانش بلند،و اندام‌هایش(دست و پایش) نرم و لطیف و گوشتی،و پستانش همچون به،همه تن تا ناخون پای به سپیدی برف،و گونه‌های انارگون،و چشمان بادامی،و لب‌ها سرخ،و ابروها کمانی،و دندان‌ها سپید و سالم و براق،و گیسوان سیاه و روشن و دراز.
زنانی که از اصول و هنجارهای اجتماعی پیروی نمی‌کردند به دلایل گوناگون مجازات می‌شدند که معمول‌ترین آن ها جادوگری و کفرگویی بود که احتمالاً منظور از صفت اخیر نافرمانی از شوهران بوده است.زن یا دختر جوانی که نمی‌خواست ازدواج کند نیز سزاوار مرگ دانسته می شد.در متون پارسی میانه گفته‌های فراوانی علیه زنان وجود دارد که نگرانی‌ها را نسبت به جنس مؤنث نشان می‌دهد.برخی از آن ها کاملاً رایج و معمولی هستند و در هر جامعه دیگری نیز وجود دارند. اما فقط گزیده‌ای از این گفته‌ها می‌تواند در این جا دیدگاه کلی مردان را نسبت به زنان نشان دهد.
به طور کلی از مردان انتظار می‌رفت که زنان زیر را برای ازدواج کمال مطلوب بدانند: «زن با شرم را دوست داشته باش»، «زن جوان به زنی گیر».ضرب المثل‌های منفی اطلاعات بیش‌تری در مورد نظر مردان نسبت به زنان در جامعه ساسانی در اختیار ما می‌گذارند.رایج‌ترین آن ها عبارتند از: «زنان را خرد نیست»، «راز به زنان مبر»، «نباید با زنی ازدواج کرد که فرمانبردار شوی نباشد»، «به زنان اعتماد نکن تا شرمگین و پشیمان نشوی». از چیزهای دیگری که باید از آن پرهیز شود: «مرد جوانی که زنی پیر به زنی گیرد».
منبع:
دریایی،تورج:1390،شاهنشاهی ساسانی،ترجمه مرتضی ثاقب‌فر،تهران،انتشارات ققنوس
Advertisements
این نوشته در تاریخ ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s