شهرستان‌های ایران‌شهر

شهرستان‌های ایران رساله کوچکی چند صفحه‌ای است به زبان پهلوی و تنها اثری است به این زبان که موضوع آن منحصراً جغرافیای تاریخی شهرهاست.آخرین شخصی که نامش در این متن آمده،ابوجعفر منصور دوانیقی دومین خلیفه عباسی است.اما تدوین اولیه آن احتمالاً به اواخر دوران ساسانی برمی‌گردد،گرچه هسته اساطیری بسیاری از مطالب آن به دوران‌های بسیار قدیم‌تر تعلق دارد.مولف این رساله ذکر نشده است.یکی از منابع او احتمالاً خدای‌نامه پهلوی بوده است که از مطالب آن چغرافیانویسان دوران اسلامی نیز استفاده کرده‌اند.
در این رساله ایران‌شهر،بر حسب جهات چهارگانه،به چهار ناحیه شرق و غرب و شمال و جنوب تقسیم شده‌ است.چنین تقسیم بندیی از زمان خسرو انوشیروان رایج شده است.زیرا به گفته تاریخ‌نویسان دوره اسلامی،این پادشاه برای مناطق چهارگانه سپاهبدی مهین کرد.
در این رساله همانند اغلب آثار پهلوی،اسطوره‌ها و حقاق تاریخی در هم می‌آمیزند.انتساب بنیان بعضی از شهرها به شاهان اساطیری مانند فریدون و ضحاک و جمشید فقط به حوزه اسوره تعلق دارد.اما از سوی دیگر انتساب بنیان بعضی از شهرهای دیگر مانند گور(اردشیر خره) و بیل آباد(جندی‌شاپور) و غیره با شاهان ساسانی حاکی از خقایق تاریخی است که در سایر منابع هم آمده است.
رساله شهرهای ایران با جغرافیای موسی خورنی شباهت‌های فراوانی دارد.هر دو رساله،به اضافه مهرها و کتیبه‌های ساسانی و منابع سریانی و عربی و فارسی،منابع اصلی در شناخت شهرهای ایران ساسانی به شمار می‌روند.
 
 
متن رساله شهرستان‌های ایران‌شهر:
 
 
به نام و نيرو و ياري دادار هرمزد و فال نيك
 
1- شهرستان‌ها(يی) كه اندر(سر) زمين ايرانشهر ساخته شده است،(شرح) یک‌یک بوم(ها و این) که کدام سر خدای ساخت،به تفضیل بر این یادگار نوشته شده است.
 
-2 به ناحیه خراسان،شهرستان سمرقند را كاوس قبادان بن افگند(و) سياوش پسر كاوس آن را به فرجام رساند.
 
3- كيخسرو سياوشان آنجا زاده شد،(و) ورجاوند آتش بهرام را آنجا نشانيد.
 
4- پس زرتشت از فرمان کشتاسب‌شاه دين آورد(و آن را) بر هزار و دویست فرگرد به دین دبیری بر صفحات زرین کند و نوشت و به گنج آن آتش(گاه) نهاد.
 
5- سپس گجسته اسكندر(آن را) سوخت و در دريا افگند.
 
6- سغد هفت آشيان؛ او را هفت آشيان اندر بود:يكي آن جم،و يكي آن ضحاك و يكي آن فريدون و يكي آن منوچهر و يكي آن كاوس و يكي آن کیخسرو و یکی آن لهراسپ و يكي آن گشتاسب‌شاه.
 
7- سپس گجسته افراسیاب تور(بر) بالای هر یک (از) جای شاهان بتکده‌ای ساخت.
 
8- در بلخ بامي،شهرستان نوازک را اسفنديار گشتاسپان ساخت.
 
9- و ورجاوند آتش بهرام را آنجا نشانيد، و نيزه خويش را آنجا زد و به يبغو‌خاقان و سنجبیک‌خاقان و چول‌خاقان و بزرگ‌خان و گهرم و توازب و ارجاسپ خیونان شاه پیغام فرستاد که نیزه مرا بنگرید،هر که به بیختن این نیزه نگرد،چونان است(که) که به ایرانشهر بتازد.
 
10- شهرستان خوارزم را نرسه یهودگان ساخت.
 
11- شهرستان مرو رود را بهرام يزدگردان ساخت.
 
12- شهرستان مرو و شهرستان هرات را اسكندر رومي ملعون ساخت.
 
13- شهرستان پوشنگ را شاپور اردشيران ساخت،و او در پوشنگ پل بزرگي ساخت.
 
14- شهرستان توس را توس نوذران ساخت و نهصد سال سپاهبد بود.پس از توس سپاهبدي به زرير و از زرير به بستور و از بستور به كرزم رسيد .
 
15- شهرستان نيشابور را شاپور اردشيران ساخت.در آن زمان كه پهليزگ تور را كشت،در همان جا فرمود شهرستاني بسازند .
 
16- شهرستان قاين را كي‌لهراسب پدر گشتاسب ساخت.
 
17- در گرگان شهرستاني كه آن را دهستان خوانند نرسه اشكاني ساخت.
 
18- شهرستان کومس و پنج برج را ضحاك آن را شبستان ساخت،مانش پارسیان آنجا بود؛در(طی) سلطنت،یزدگرد
 
19- پنج شهرستان را خسرو قبادان ساخت و آنها را شاد خسرو،مست آباد(خسرو)،وسب شاد خسرو هوبوی خسرو و شاد فرخ خسرو نام نهاد.
 
20- و در(آن‌جا) دیواری که صد و هشتاد فرسنگ درازا و بیست و پنج شا آرش بالا(داشت)،180 در کوشک و دستگرد،فرمود ساختن.
 
21- به ناحیه خاواران،شهرستان تيسفون را از فرمان توس،گرازگ گیوگان ساخت.
 
22- شهرستان نصبين را گرازک گيوگان ساخت.
 
23- شهرستان اورهای را نرسه اشكانان ساخت.
 
24- شهرستان بابل را بابل در فرمانروايي جم ساخته(و) تیر اباختر را به افسون هفت و دوازده اختران و اباختران آن جا به بست و باره هشتم(را) به جادویی به زیر مهر نشان داد.
 
25- شهرستان حيره را شاپور اردشیران ساخت(و) مهرزاد مرزبان حیره را در(ناحیه)دژ تازیان به‌گمارد.
 
26- شهرستان همدان را يزدگرد شاپوران ساخت كه( او را)  یزدگر بزه‌گره خوانند.
 
27- در ماه و ناحيه نهاوند و دژ بهرام آوند،بهرام يزدگردان كه( او را)بهرام گور می‌خوانند شهرستانی ساخت.
 
28- بیست شهرستانی که اندر پدشخوارگر ساخته شده است،(آن است) که آنگاه از فرمان ارمائیل،کوهیاران که از(دست) ضحاک کوه را به شهریاریگرفته بودند،ساختند.
 
29- كوهياران هفت‌اند در دماوند: وسيمگان و آهگان و وسپور و سوباران و مسرگان و بروزان و مرنزان.
 
30- این آن(کوهیاران) بودند که از ضحاک کوه را به شهریاری گرفته بودند.
 
31- شهرستان موصل را پيروز شاپوران ساخت.
 
32- نُه شهرستان را که در (سر) زمین جزیره ساخته شده است،آمیتوس،برادرزاده قیصر ساخت.
 
33- بيست و چهار شهرستاني كه در زمين شام و يمن و آفريقا و كوفه و مكه و مدينه ساخته شده است، بعضي را شاه‌شاهان و بعضی را قيصر ساخته است.
 
34- به ناحیه نيمروز،شهرستان كابل را اردشير اسفندياران ساخت.
 
35- شهرستان رخوت را رهام گودرزان ساخت،بدانگاه كه اسب ورزبر تور را كشت و يبغوخاقان را از آن جا بستوه کرد.
36- شهرستان بست را بستور زريران ساخت،بدانگاه كه گشتاسب‌شا(برای) دین یشتن به فرزدان بود و بنه گشتاسب و دیگر شاهزادگان را در(آن‌جا) نشانید.
 
37- شهرستان فراه و شهرستان زابلستان را رستم،سیستان‌شاه ساخت.
 
38- شهرستان زرنگ را نخست گجسته افراسیاب تور ساخت،ورجاند آتش کرکوی را در آن جا نشانید و منوچهر را به پدشخوارگر کرد،وسپندارمز را به زنی خواست و سپندارمذ در زمین آمیخت،او(آن) شهر را ویران کرد و آتش را خاموش کرد و سپس کیخسرو سیاوشان(آن) شهرستان را باز ساخت و آتش کرکوی را بازنشانید و ارشیر بابکان(آن) شهرستان را به فرجام رسانید.
 
39- شهرستان کرمان را پیروزان،کرمان‌شاه ساخت.
 
40- شهرستان به اردشير را سه فرمانروا ساختند،و اردشير بابكان (آن‌را) به فرجام رسانيد.
 
41- شهرستان اسختر را اردوان،شاه پارتیان،ساخت.
 
42- شهرستان دارابگرد را دارا دارایان ساخت.
 
43- شهرستان بيشابور را شاپور اردشيران ساخت.
 
44- شهرستان گور اردشيرخره را اردشير بابكان ساخت.
 
45- شهرستان توگ را همای چهرآزادان ساخت.
 
46- شهرستان هرمزد اردشيران و شهرستان را‌م‌هرمز را هرمز دلير پسر شاپور ساخت.
 
47- شهرستان شوش و شوشتر را شيشين‌دخت زن يزدگرد شاپوران ساخت كه دختر راس الجالوت شاه یهودان و مادر بهرام گور بود.
 
48- شهرستان گندي‌شاپور و شهرستان ايران كرد شاپور را شاپور  اردشيران ساخت و او آن‌جا را پلاباد نام نهاد.
 
49- شهرستان نهر تيره به دشخدایی ضحاک برای شبستان ساخته شد و زندان ایرانشهر بود،نام(آن) زندان اشکان بود.
 
50- شهرستان سمران را فریدون آبتینان ساخت و مسور،شاه سمران،را کشت(و سر) زمین سمران را باز به مالکیت ایرانشهر آورد و دشت تازی را به مالکیت و آبادی برای پیوند خویش به بخت خسرو،شاه تاریان داد.
 
51- شهرستان آرست را شاپور اردشيران ساخت.
 
52- شهرستان آسور و شهرستان به اردشیر را اردشیر اسفندیاران ساخت،و اوشک‌هگر را(به عنوان) مرزبان،گندگر،و بورگ‌گر به دژ تازیان بگمارد.
 
53- شهرستان جي را اسكندر ملعون فليپان ساخت،مانش یهودیان آنجا بود که به شاهی یزدگرد شاپوران از خواهش شیشین‌دخت که زن او بود به آنجا برده شد.
 
54- شهرستان ايران آسان کرد قباد را قباد پیروزان ساخت.
 
55- شهرستان اشگر را بهرام يزدگردان ساخت.
 
56- شهرستان آذربايجان را ايران گشنسب،سپاهبد آذربايجان ساخت.
 
57- شهرستان ون را ون بلاشان برای حفظ جان خویش ساخت(در برابر) باروی اروند اسب تور برادروش کرب(که) به جادویی ساخته شد و به زنی به کیقباد آمد.
 
58- به ناحیه آذربايجان شهرستان گنجه را افراسياب تورانی ساخت.
 
59- شهرستان آموی را زنديق پر مرگ ساخت.زرتشت سپیتمان از آن شهر بود.
 
60- شهرستان بغداد را ابوجعفر كه او را ابودوانیق می‌خوانند ساخت.
 
به پيروزي مهر شد
 
فرجام يافت به درود،شادي،رامش.
 
 
منبع:
تفضلی،احمد: 1383،تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام،تهران،انتشارات سخن
عریان،سعید:1391،متن‌های پهلوی،گردآوریده جاماسب جی‌ دستور منوچهر جی جاماسب آسانا،تهران،انتشارات علمی
Advertisements
این نوشته در نوشته های پهلوی ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

2 پاسخ برای شهرستان‌های ایران‌شهر

  1. ایمان :گفت

    بسیار جالب و جای بسی شگفتیست ! که جای یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران که سال بنایش را به پادشهان پیشدادی نصبت می دهند و در شاهنامه از آن به نیکی یاد شده است و آرش از کوه دماوندآن تیر افکند ( شهرستان آمل ) در این لیست خالیست ! امیدوارم نویسنده این مقاله توضیحی در این مورد داشته باشد ؟ یا اینکه نیاز دارد به یاد آوری تاریخ .

    • درود.
      اولش بگم من در مقاله کلمه به کلمه ترجمه آقای سعید عریان رو منتقل کردم(به همون ارجاع آخر متن).
      اما در مورد آمل باید بگم تو ترجمه آقای تورج دریایی بند 59 کلمه آموی،آمل ترجمه شده:

      در آخر آقای دریایی توضیح داده منظور از آموی همون آمل طبرستان هست:

      ممکنه آقای عریان این نظر رو قبول نداشته باشه.ایشون قبلاً اون کلمه رو مربوط به منطقه آذربایجان دونسته بوده(رجوع کنید به مجله چیستا سال 1361 شماره 14/تو اینترنت این مقاله پیدا میشه)

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s