مقدمه دوم شاهنامه(مقدمه نسخه فلورانس/مقدمه هشتصد ساله)

در میان مقدمه‌های موجود در دست‌نویس‌های شاهنامه،مقدمه‌ای که در اوایل قرن هفتم نوشته شده و قسمت ناقصی از آن در ابتدای نسخه فلورانس موجود است ارزش خاصی دارد.دستنویس فلورانس که در محرم 614 قمری کتابت شده و یادداشتی مورخ 632 قمری از یکی از مالکان نسخه دارد،نخستین بار توسط دانشمند ایتالیایی پروفسور آنجلو پیه‌مو نتسه شناخته شد و یکی از نسخه‌های اصلی مورد مقابله جلال خالقی در تصحیح شاهنامه قرار گرفت.
این مقدمه به قرینه تمایلی که در آن نسبت به عباسیان احساس می‌شود،ظاهراً در غرب ایران نوشته است اما نویسنده شیعه است و از اهل سنت با عنوان نواصب یاد می‌کند و پادشاه شیعه مازندران را می‌ستاید.
این مقدمه در محرم 614 قمری نگاشته شده است و شاید از نسخه‌هایی نقل شده باشد که سالیانی پیش از آن کتابت شده بود.در هر صورت میان چهار مقدمه موجود،از نظر تاریخی دوم است.نخستین آنها مقدمه پیوسته به دیباچه شاهنامه ابومنصوری،و سومین آنها مقدمه دیگری است که محققان آنرا مقدمه اوسط نامیده‌اند و آخرین آنها مقدمه بایسنغری است که در 829 قمری نوشته شده است.
همان‌طور که گفتیم این مقدمه در دستنویس فلورانس ناقص است اما از حسن اتفاق نسخه کاملی از آن در دست‌نویس 903 قمری طوپقاسرای در استانبول موجود است که با سنجش آن دو معلوم می‌شود آنچه در دستنویس باقی مانده است کمتر از نصف مقدمه و به صورت دقیق‌تر سه هفتم آن است.
آنچه در این مقدمه می‌بینیم،اگه چه مثل همان‌ها که در تذکره‌ها آمده بیش‌تر افسانه است،ولی مهم این است که بدانیم این افسانه‌ها هشتصدسال پیش از ما و فقط دویست سال بعد از فردوسی بر سر زبان‌ها بوده و منبع نوشته‌های بعدی است.
درباره این مقدمه نکات زیر گفتنی است:
1- نویسندگان این مقدمه،مقدمه شاهنامه ابومنصوری متضمن گزارش گردآوری شاهنامه منثور را دست نداشته‌اند و به گفته‌های خود فردوسی در دیباچه شاهنامه هم توجه نکرده و قصه‌ای ساخته یا از سر زبان‌ها گرفته‌اند حاکی از اینکه متن منثور سیرالملوک نزد خوره‌فیروز از امیران فارس بوده و آنرا تسلیم محمود کرده ه منبع کار فردوسی قرار گرفته است.
2- این فصه که فردوسی برای شکایت از تعدی عامل طوس به غزنین رفته و عشق دیوانه‌وار محمود به نظم شاهنامه که خلاف آن را در اشعار فرخی و عنصری می‌بینیم،در اینجا هم مثل روایت افزوده شده به آخر مقدمه اول آمده است با این تفاوت که طبع‌آزمایی فردوسی با سه شاعر دربار محمود – که در منابع دیگر در باغی ذکر شده – در اینجا در مجلس سلطان تصور شده که این صورت دلپذیرتر و معقول‌تری دارد.
3- قصه مکاتبه خلیفه و سلطان محمود نخستین بار در این مقدمه با سرگذشت فردوسی ارتباط داده شده است.این حکایت چون رنگ و بویی از سال‌های قدرت خلبفگان بغداد و اعتقاد مردم به بر حف بودن آن‌ها دارد،قرینه کهنگی روایت است.
4- این نکته که فردوسی تا پایان عمر محمود نزد خلیفه ماند نادرتی‌اش آشکار است،زیرا فردوسی در 411 یا 416 قمری و به هر صورت پیش از محمود(421 قمری)در طوس درگذشته است؛گرچه نیازی به این توضیح نیست،چرا که رفتن فردوسی به بغداد از بیخ و بن دروغ است.
5- روایت به نظم درآوردن عنصری داستان رستم و سهراب را،ظاهراً نخستین بار در این مقدمه آمده است و در منابع بعدی تکرار شده است.
6- این مقدمه یکی از دو منبعی قدیمی است که در آن حکایت خواب فردوسی آمده که رستم محل گنجی را به فردوسی نشان داده است.و به موجب منابع بعدی وقتی گنج پیدا شده فردوسی آن را میان شاعران قسمت کرده و خود دیناری برنداشته است.این حکایت همزمان با این مقدمه یا اندکی پیش از آن در عجایب المخلوقات نجیب‌الدین همدانی نیز آمده و بعدها ابن یمین شاعر قطعه هشتم،آن را به نظم درآورده است.
7- صحیح‌ترین نکته در این مقدمه ذکر احمد بن حسن میمندی به عنوان معاند اصلی فردوسی است،برعکس همه منابع متاخری که میمندی را حامی فردوسی قلمداد کرده‌اند.
در پایان برای آگاهی خوانندگان سه صفحه ای را از مقدمه فلورانس که باقی مانده است می‌آورم.از این مقدمه،ابتدا و انتهای آن افتاده است و میانه آن نیز افتادگی دارد.آنچه مانده است مربوط به افسانه گریختن فردوسی از ستم عامل طوس و پناه بردن به سلطان محمود و طبع آزمایی با شاعران دربار او و سرودن شاهنامه به دستور محمود و رنجش فردوسی از او و گریختن شاعر به طبرستان و سپس بغداد است

f1

f3

f4

f5

منبع:
ریاحی،محمد‌امین:1382،سرچشمه‌های فردوسی شناسی،تهران،انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
خالقی،جلال:1376،دستنویس شاهنامه مورخ ششصد و چهارده هجری قمری،مجله ایران نامه،شماره 25
Advertisements
این نوشته در فردوسی و شاهنامه ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

1 پاسخ برای مقدمه دوم شاهنامه(مقدمه نسخه فلورانس/مقدمه هشتصد ساله)

  1. دخی :گفت

    جاوید جاوید ایران

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s