ارجاسپ

ارجاسپ نامورترین پادشاه توران‌زمین پس از افراسیاب است.نام او احتمالاً به معنی دارنده اسب ارزشمند است(پژوهشی در اساطیر ایران،مهرداد بهار،ص 196).ارجاسپ پادشاه قومی است که در اوستا هیه‌دانه و در فارسی میانه خیون خوانده شده‌اند.ظاهراً خیون نام اقوام ایرانی نژادی بوده است که در ماورا النهر سکونت داشتند(یادگار زریران،بیژن غیبی،ص 15 ح 3).
اصل و نسب ارجاسپ در منابع مختلف به صورت‌های مختلفی آمده است.به گزارش طبری(2 / 617 و 677)،او برادرزاده افراسیاب است و پدرش شواسپ نام داشت.ابوعلی مسکویه(تجارب الامم،1/ 30) نیز او را برادرزاده افراسیاب می‌خواند.؛جز آنکه نام او را حرزاسف و نام پدرش را کی‌سواسف ذکر می‌کند،در حالی که بلعمی(تاریخ بلعمی،2/ 657-666) او را برادر افراسیاب خوانده و نامش را هم هم خرزاسب نوشته است.صورت نام او در آثار ابوعلی مسکویه و بلعمی،یعنی خرزاسب یا خرزاسف،قرائتی دیگر است از رسم الخط ارجاسپ به پهلوی.به روایت مجمل التواریخ و القصص(ص 51) ارجاسپ نوه افراسیاب است..شاهنامه، با اینکه از اصل و نسب او به صراحت سخن نمی‌گوید،اورا پس از افراسیاب مقتدرترین دشمن ایران توصیف می‌کند.در شاهنامه،ارجاسپ با القاب «خاقان»(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 146/ 755) و «شاه چگل»(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 172/ 1012) نیز خوانده شده است.
به سرنوشت ارجاسپ در اوستا اشاره‌ای نرفته است،اما به دشمنی با گشتاسپ در یشت‌ها اشاراتی آماده است(یشت 5،بند 109؛یشت 9،بند 30).در بندهش(ص 185) آمده است که خیونان،در هزاره چهارم پس از آغاز آفرینش،که مقارن با پادشاهی کی‌کشتاسپ است،به سرکردگی ارجاسپ برای از بین بردن دین زرتشت به ایران حمله کردند.تفضیل نبرد بین ارجاسپ و ایرانیان نخست در حماسه کوچکی به زبان فارسی میانه،که یادگار زریران نام دارد،ذکر شده است.به گزارش یادگار زریران(بند 67-68) پس از اینکه ارجاسپ پادشاه خیونان آگاه می‌شود که گشتاسپ به دین زرتشت درآمده است،نامه تهدید آمیزی به او می‌نویسد و به او اخطار می‌کند که اگر از دین زرتشت به آیین باستانی آریاییان بازنگردد،به ایران حمله خواهد کرد و خاندان او را از میان برخواهد داشت.گشتاسپ به تهدیدات دشمن وقعی نمی‌نهد و زریر،برادر گشتاسپ،در پاسخ ارجاسپ نامه تندی به او می‌نویسد و خیونان را به جنگ فرامی‌خواند.ارجاسپ با سپاه بزرگی از خیونان به ایران حمه می‌کند و با اینکه در این جنگ بسیاری از فرزندان و برادران گشتاسپ‌شاه،از جمله زریرسپهسالار ایران،کشته می‌شوند،سرانجام خیونان شکست می‌خورند و ارجاسپ به دست اسفندیار اسیر می‌شود و اسفندیار یک‌دست و یک‌پا و یک‌گوش او را می‌برد و یک‌چشمش را هم به آتش کور می‌کند و او را بر خری دم بریده به سرزمین خودش می‌فرستند تا به دیگر خیونان بگوید که از دست او چه دیده است.روایت شاهنامه به طور کلی با یادگار زریران موافق دارد جز اینکه در شاهنامه(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 88- 150) ارجاسپ،پس از این شکست به توران باز می‌گردد.اما پس از زندانی شدن اسفندیار در گنبدان دژ،دوباره به ایران می‌تازد و لهراسپ،پدر گشتاسپ،را همراه با هشتادتن از هیربدان در بلخ می‌کشد(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 172-174 ،178-183) و دختران گشتاسپ را هم به اسارت به توران می‌برد(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 184/ 1131-1137).روایت ابوعلی مسکویه در تجارب الامم(1/ 31) به طور کلی با روایت شاهنامه موافقت دارد با این تقاوت که ارجاسپ در این حمله درفش کاویان را نیز جز غنایمی که از ایران به دست می‌آورد با خود به توران می‌برد.به روایت فردوسی(شاهنامه به تصحیح خالقی،5/ 272-281)،گشتاسپ،که در محاصره سپاهیان ارجاسپ افتاده است،اسفندیار را از زندان آزاد می‌کند و اسفندیار سپاهیان ارجاسپ را شکست می‌دهد و ارجاسپ از او به توران می‌گریزد.گشتاسپ به اسفندیار دستور می‌دهد که از ارجاسپ انتقام بگیرد و خواهران اسیرش را به ایران بازآورد.اسفندیار از راه هفت‌خان به پناهگاه ارجاسپ در توران می‌رورد،و پس از ماجراهایی این پناهگاه حصین را که رویین دژ نام داشته است،به حیله فتح می‌کند و ارجاسپ و فرزندانش را در همان جا می کشد و اموالشان را تاراج می‌کند.
منبع:
امیدسالار،محمود:1390،مقاله «ارجاسپ» در «فردوسی و شاهنامه‌سرایی»،تهران،انتشارات فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی
Advertisements
این نوشته در فردوسی و شاهنامه ارسال شده و با , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

1 پاسخ برای ارجاسپ

  1. م.ساغشکی :گفت

    مانیفست فردوسی بزرگوار
    http://mehre1.blogfa.com/post/555

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s