یادمان داریوش بزرگ در بیستون

اهمیت بیستون:
بر سر کهن راهی که از بین النهرین به فلات ایران ختم می شود و در ادامه فلات ایران را به آسیای میانه می رساند،به گفته ارنست هرتسفلد از سر پل ذهاب تا همدان،دروازه آسیا قرار گرفته است.رهگذر در اینجا به نگاره ها و آثار سنگی بی شماری برمی خورد که با شکوه ترین آن در روستای بیستون نزدیک کرمانشاه قرار دارد.
یادمان بیستونِ داریوش نه تنها مهمترین سند دروازه آسیا بلکه مهمترین سند همه ایران است.بدون این اثر از تاریخ ایرانیان در عصر هخامنشی چیزی بیشتر از آنچه یونانیانِ دشمن برای ما روایت کرده اند نمی دانستیم.از بخت ما،به دستور داریوش کتیبه های او به سه زبان عیلامی،بابلی و پارسی باستان نوشته شده اند.خط پارسی باستان از همه خطوط میخی آسان تر بود و فقط 42 نشانه داشت.این خط زودتر از همه خطوط خوانده شد.به این ترتیب خط میخی پارسی باستان کلید بازخوانی خط میخی بابلی با 500 نشانه و عیلامی را که دارای 131 نشانه بود را بدست داد.بدون کتیبه بیستون حتی امروز دانش آشور شناسی وجود نداشت.صدها هزار لوحه میخی که در حفاری ها بدست آمده بود،بدون کتیبه بیستون داریوش ناخوانا و ناشناخته می ماندند(هینتس 1388: 23- 24).
گزارش مورخین:
نخستین گزارش از بیستون توسط کتزیاس پژشک دربار اردشیر دوم نقل شده است.گزارش او همان گونه که شیوه اوست،ترکیبی از حقیقت و خیال پردازی است.در این گزارش که توسط دیودور سیسیلی(کتاب دوم،قسمت 13،بند1) بدست ما رسیده،گفته شده بغستانون(بیستون) به فرمان ملکه سمیرامیس بر پا شده:
سميراميس پس از آنكه ساخت اين بناها را(در بابل) به پايان برد، پيشاپيش سپاهى عظيم به لشكركشى عليه مادها مبادرت ورزيد.پس از رسيدن به مقابل كوه بغستان‏،اردوى خويش را برپا و در آن‏جا بوستانى ساخت كه محيط آن 12 استاد بود.اين بوستان در جلگه ‏اى واقع بود و چشمه‏ بزرگى در آن جارى بود كه آب‏ كشتزارها را تأمين مى‏كرد.كوه بغستان كه وقف زئوس است با صخره ‏هاى شيبدارى كه به‏ طور عمودى تراشيده شده ‏اند و به بلندى 17 استاد هستند، يك طرف اين بوستان را دربرمى‏ گيرند.سميراميس پاى اين صخره ‏ها را تراشيد و کتیبه اش  را كه صد نگهبان آن را دربرگرفته بودند،نقر كرد.روى اين صخره‏ ها با خط آشوری،کتیبه ای نقر كرد كه مضمون آن چنين بود كه سميراميس با انباشتن سازوبرگ ‏هاى سپاه،از آنها به‏ عنوان نردبانى براى بالارفتن از جلگه تا قله‏ كوه بهره گرفت(لوکوک 1386: 85).
بغستانون واژهای پارسی(یا مادی) است به معنای مکان مختص خدایان.بودن بوستانی در نزدیکی آن چندان دور از ذهن نیست و چشمه آب همیشه در آنجا هست.اینکه آیا این کوه در آن زمان جزو مکانهای مقدس بوده است یا نه بی اطلاع هستیم اما به واسطه هرودوت(کتاب اول،130) می دانیم پارسیان تمام کوه ها را مکانی مقدس می دانستند که در آن به درگاه ایزد قربانی می کردند.
بر طبق گفته دیودور(کتاب هفدهم،قسمت 110،بند5) اسکندر مقدونی در موقع لشکرکشی خود از شوش به اکباتان از این صخره دیدن کرد.
نیم سده پس از پس از کتزیاس به گزارش تاکیتوس(تاسیت) مورخ رومی برمی خوریم.او می نویسد در این حوالی هراکلوس(هرکول) بسیار محترم است.این خبر که به آن توجه چندانی نشده بود،در سال 1959 به طور غافلگیر کننده ای تایید شد.در این سال به هنگام ساختن در جاده ای در پای کوه بیستون نگاره ای هلنی که در بدنه صخره تراشیده شده بود به دید آمد.این نگاره هراکلوس لمیده ای را با جام شراب در دست چپ نشان می دهد.او گرز خود را به دیوار تکیه داده است.نوشته ای هفت سطری که به خط یونانی در پشت سر این نیمه خدا آورده شده است تاریخ 149 را بر خود دارد(هینتس 1388: 26- 27).

ده بیستون به نام باپتانا در ناحیه کامبادن در آثار جفرافیدان ایزیدور(سده اول پیش از میلاد) اهل خاراکس ذکر شده است.او کسی است که جاده کاروان‌رو را در شرق از بابل تا حدود امپراتوری روم توصیف کرده است و در این مورد به پیروی از کتزیاس درباره تصویر و کتیبه سمیرامیس در باپتانا سخن گفته است.در اینکه باپتانای مورد توصیف ایزیدور با صخره بیستون مطابقت دارد- با وجود آنکه در تسمیه آنها اختلافاتی مشهود است- جای تردید نیست،زیرا در خود کتیبه بیستون(ستون دوم،27( جایگاهی را که این کتیبه در آن مستقر کامباندا معرفی شده است.این محل در نظر ایزیدور کامبادن و در نظر پلینی به نام کامبادس شهرت و معروفیت داشته است.در سال 1839 دو جهانگرد فرانسوی به نامهای فلاندن و کوست در جلگه کنار بیستون بقایای ویرانه ای را پیدا کردند که در گذشته دلیل بر وجود شهری بزرگ در این منطقه بوده است.احتمال می رود این ویرانه ها از آثار کامباندا باشد.
به علت اهمیت این جاده کاروان‌رو که همدان را به بغداد وصل می کرده،جغرافی دان های عرب و مخصوصاً این رسته آنرا به تفضیل توصیف کرده اند.درباره کتیبه و نقوش برجسته بیستون مولفان عرب تصورات زیادی کرده اند.مثلاً این حوقل در حدود سال 977 می نویسد که در کوه بیستون تصویر یک مکتب خانه با معلمی چوب به دست و تعدادی شاگرد و همچنین یک آشپزخانه با آشپزی که چمچه در دست دارد و نیز دیگی بر روی سه پایه،نقش شده است(داندامایف 1386: 31- 32).
اروپاییان در چند سده اخیر نیز گزارشاتی درباره بیستون نوشته اند.آبل پنسون فرانسوی در 24 نوامبر 1598 می نویسد:آبادی در قسمت پایین صخره ای بسیار تند ساخته شده است.در اینجا نگاره ای همراه نوشته ای یونانی،عروج مسیح را نشان می دهد!
فرانسوی ساده لوح نماد شناور اهورا مزدا را تصویری از عروج مسیح پنداشته بود.سال ها بعد در 1807 آنژ گاردن فرانسوی نگاره بیستون را صلیبی همراه با دوازده حواری انگاشته بود.بمبو،اوتر،اولیویی و کی نیر نیز هر یک توصیفی از بیستون ارائه کردند.اما پورتر در طی سفری که به ایران داشت توانست به ارتفاعی که نقوش برجسته بیستون قرار دارد صعود کند.او گزارش مفصلی تهیه کرد که تا آن زمان یکی از بهترین شمار می آمد ولی او نیز در تشخیص هویت بیستون دچار اشتباه شد.پورتر در 21 سپتامبر 1818 نگاره داریوش را صحنه ای از تورات تصور کرد و شورشیان را نیز نمایندگاه ده قوم بنی اسرائیل در حضور پادشاه آشور شلمنصر دانست.او سکونخه،شاه سکایی در انتهای سمت راست نگاره را به سبب کلاهخود تیزش،لویت پسر یعقوب شناخته بود.سرانجام سر هنری راولینسن در سال 1866 نه تنها نگاره داریوش را شناخت بلکه محتوای اصلی کتیبه را منتشر کرد؛هرچند که افتخار بازخوانی خط میخی نخستین بار به گروتفند آلمانی رسید(هینتس 1388: 27؛ داندامایف 1386: 33- 34).

توصیف کتیبه:
ارتفاع کلی این کتیبه 7 متر و 80 سانتی متر و طول آن 22 می باشد.داریوش شاه با قدی که بلندتر از سایر شخصیت ها است(180 سانتی متر)،نیز ایستاده است.در دست چپ یک کمان دارد و دست راست را به حالت دعا و راز و نیاز به سوی اهورا مزدا دراز شده است.داریوش با پای راست خود گئوماتا را زیر لگد انداخته به طوری که یک پا و دو دست گئوماتا به حالت تضرع بالا آمده است.در پشت داریوش(سمت چپ) دو نفر از درباریان دیده می شود که یکی تیر و کمان و دیگری نیزه شاه را حمل می کنند.با توجه به نگاره های نقش رستم نیزه دار گبری و کماندار آسپاتینا می باشد.این دو نفر قدشان از داریوش کوتاه تر و در حدود 150 سانتی متر است ولی از شاهان یاغی که تا سینه داریوش هستند بلندترند.در جلوی داریوش نه یاغی دیده می شوند که همگی آنها دستشان از پشت بسته شده و به وسیله زنجیری به یکدیگر متصل شده اند.

 کتیبه های اصلی در سمت راست و چپ و در پایین نگاره حک شده اند.در سمت چپ،روی حاشیه دو طرف در بیرون نگاره،متن بابلی در دو ستون حک شده است.متن بابلی دارای 141 سر است.متن پارسی در پنج ستون در پایین نگاره حک شده است.متن عیلامی که شامل چهار ستون است نخستین بار در سمت راست نگاره و دومین بار در سه ستون در سمت چپ متن پارسی حک شده است.متون عیلامی جمعاً 650 سطر دارد.به طور کلی متن پارسی 76 و بابلی و عیلامی هر یک 69 بند است(داندامایف 1386: 25-26؛ لوکوک 1386: 86-87).
خلاصه کتیبون بیستون:

1- تبار شناسی و عنوان(بند 1 تا 5)
2- اقوام شاهنشاهی(بند 6 تا 9)
3- شورش گئوماتا(بند 10 تا 15)
4- شورش آسینه(بند 16 و 17)
5- شورش ندینتبیره(بند 18 تا 21)
6- شورش مرتیه(بند 22 و 23)
7- شورش فرورتی(بند 24 تا 32)
8- شورش چیسنتخمه(بند 33 و 34)
9- شورش پارتیان،هواداران فرورتی(بند 35 تا 37)
10- شورش فراده(بند 38 و 39)
11- شورش وهیزداته(بند 40 تا 48)
12- شورش ارخه(بند 49 تا 51)
13- خلاصه کارهای انجام شده،مقررات و ممنوعیتها(بند 52 تا 70)
14- شورش اثمیته(بند 71 تا 73)
15- شورش سکاییان(بند 74 تا 76)
*گاهشماری رویدادها:
شورش گئوماتا(بند 11): 11/ 03/ 522 (14 ویخننه/ادارو)
گئوماتا خود را شاه می خواند(بند 11): 1/ 07/ 522 (9 گرمپده/دوئوزو)
پیروزی دادرشی بر گئوماتا(بند 13): 29/ 09/ 522 (10 باگیادی/تشریتو)
پیروزی داریوش بر فراده(بند 38): 10/ 12/ 522 (23 آسیادیه/کیسلیمو)
نخستین پیروزی داریوش بر ندینتبیره(بند 18): 13/ 12/ 522 (26  آسیادیه/کیسلیمو)
دومین پیروزی داریوش بر ندینتبیره(بند 19): 18/ 12/ 522 (2 انامکه/طبتو)
نخستین پیروزی ویوانه بر وهیزداته(بند 45): 29/ 12/ 522 (13 انامکه/طبتو)
نخستین پیروزی وهومیسه بر ارمنیان(بند 29): 31/ 12/ 522 (13 انامکه/طبتو)
پیروزی ویدرمه بر مادهای فرورتی(بند 25): 12/ 01/ 521 (27 انامکه/طبتو)
دومین پیروزی ویوانه بر وهیزداته(بند 46): 21/ 02/ 521 (7 وخینه/ادارو)
نخستین پیروزی ویشتاسپ بر پارتیان(بند 35): 8/ 03/ 521 (22 وخینه/ادارو)
پیروزی داریوش بر فرورتی(بند 31): 8/ 03/ 521 (25 آدوکنیشه/نیسانو)
نخستین پیروزی دادرشی بر ارمنیان(بند 36): 20/ 5/ 521 (8 ثورواهره/ایارو)
نخستین پیروزی ارتودریه بر وهیزداته(بند 41): 24/ 05/ 521 (12 ثورواهره/ایارو)
دومین پیروزی دادرشی بر ارمنیان(بند 27): 30/05/ 521 (18 ثورواهره/ایارو)
دومین پیروزی وهومیسه بر ارمنیان(بند 30): 11/ 06/ 521 (30 ثورواهره/ایارو)
سومین پیروزی دادرشی بر ارمنیان(بند 28): 20/ 60/ 521 (9 ثایگرچی/سیمانو)
دومین پیروزی ویشتاسپ بر پارتیان(بند 36): 11/ 07/ 521 (1 گرمپیده/دوئوزو)
دومین پیروزی ارتوردیه بر وهیزداته(بند 42): 15/ 07/ 521 (5 گرمپیده/دوئوزو)
پیروزی ویندفرنه بر ارخه(بند 50): 27/ 11/ 521 (22 Vrkazana/ارحسمنا)
ترتیبی که شورشیان روی نگاره نشان داده می شود مسئله برانگیز است:
1- گئوماتا
2- آسینه
3- ندینتبیره
4- فرورتی
5- مرتیه
6- چیسنتخمه
7- وهیزداته
8- ارخه
9- فراده
10- سکونخه
اثمیته در نگاره نیست و توضیحی داده در اینباره داده نشده است.به علاوه این ترتیب نه با ترتیبی که شورش ها در متن توضیح شده ربطی دارد و نه با ترتیب زمانی رویدادها.
منابع:
لوکوک،پی یر 1386:کتیبه های هخامنشی،ترجمه نازیلا خلخالی،تهران،انتشارات فرزان
هینتس،والتر 1388:داریوش و ایرانیان،ترجمه پرویز رجبی،تهران،انتشارات ماهی
داندامایف،محمد 1386:ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی،ترجمه روحی ارباب،تهران،انتشارات علمی و فرهنگی
*پس از تقویم میلادی،روز و ماه پارسی باستان و بابلی آمده است
Advertisements
این نوشته در تاریخ ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s